CỔ PHẦN ĐÊM BA MƯƠI

Đầu dây bên kia gọi tôi, “mày lại tao nhé”. Thật lạ, thằng bạn thời sinh viên làm chức to trên tỉnh bỗng dưng mời, như tôi là cấp trên của hắn vậy. Mà tôi chỉ là thằng viết văn quèn của tờ báo văn nghệ tỉnh.

Hàng năm, cận tết, tại sảnh nhà hắn khách xếp hàng như đi khám bệnh, người ra nối tiếp người vào, trật tự và lặng lẽ. Hắn chỉ tiếp có vài phút. Bác sĩ còn lấy tay gõ gõ, cắm ống nghe vài ba giây trên ngực bệnh nhân rồi ra đơn, còn hắn chẳng cần ống nghe nhưng vẫn tìm ra bệnh, đại loại là, “chú còn hơi non, phấn đấu nhé” hoặc “cái khoản quản lí chú còn yếu, anh bồi dưỡng thêm cho chú”..vv…Phong bì chồng lên phong bì, tiền đô chồng lên tiền Việt, vàng ta chồng lên vàng tây…chật kín hộc bàn.

DÒNG NHỚ

Ngày còn bé theo Ba đi tắm sông. Lũ chúng tôi : Tí Sót (anh Thi), Phúc Anh, Tâm Ti (Ti đen), Ngọc Tám Chu, Thiệt Dư Giả… con gái được ưu tiên : đứa đu vai, đứa bá cổ, còn lũ con trai chỉ được ôm khuỷu tay Ba. Ra giữa giòng Ba đứng nước tầm ngang ngực, Ba giăng tay ra cho mấy đứa con trai ôm 2 cánh tay thì bất ngờ Ba ngụp đầu xuống nước. Đã nhiều lần nên chúng tôi kinh nghiệm : lũ con gái nín thở ở dưới nước nhưng vẫn ôm chặt cổ Ba, lũ con trai đập tay chân loạn xạ để nổi lên. Được một lúc là Ba đứng lên… Đứa nào ở xa Ba chừng 1 mét là Ba kéo lại gần cho bám vào vai… rồi ba cho sang bên kia bãi cát có anh Nhi và anh Sơn Ba Huế đã bơi sang trước, đang đứng nhìn Ba cho chúng tôi tập bơi và uống nước no bụng, thích chí hai anh cười ngặt ngẽo. Chúng tôi chơi đào giếng, xây nhà, anh Nhi còn nằm dài cho chúng tôi đắp cát từ chân đến cổ… sau đó chia phe rượt đuổi, la hét cười như nắc nẻ… mệt nhoài. Măt rời sắp lặn nên Ba gọi về : lại sang sông, ra giữa giòng Ba lại cho uống nước và cho bơi loạn xạ . Ấy vậy mà đứa nào cũng biết bơi và không sợ nước nữa. Riêng tôi thì sau này lặn nước rất giỏi vì nhờ luyện tập nín thở nhiều.

LỊCH SỬ BÀI HÁT JINGLE BELLS

Jingle Bells (Chuông Reo Vang) có lẽ là bản nhạc mùa giáng sinh được nhiều người biết nhất, được ca hát nhiều nhất ở nước Mỹ. Đối với hàng triệu người, ca khúc nhỏ bé và đơn giản này không thể thiếu được trong mùa lễ Giáng sinh cũng như mùa giáng sinh không thể thiếu ông già Noel, con nai Rudolph, cây thông, thiệp mừng, quà cáp và những bữa tiệc thịnh soạn. Vậy mà có điều rất mực trớ trêu là bản nhạc Jingle Bells chẳng chứa lấy một câu một chữ nào đề cập đến ngày lễ lớn đó cả, và thực ra nó được viết để hát trong một ngày lễ khác biệt hẳn lễ Giáng sinh.

Anh James S. Pierpont, một người sinh trưởng tại Medford tiểu bang Massachusetts, rất có năng khiếu về âm nhạc. Ngay từ lúc còn nhỏ anh đã không chỉ trình diễn trong ca đoàn nhà thờ mà lại còn đánh đàn phong cầm nữa. Lớn lên anh phụ giúp cha là mục sư giáo phái Unitarian tại Medford, làm việc với ca đoàn và các ca viên, nhạc sĩ.

THẰNG GIÀ NOEL

“Thằng Già Noel”. Vâng, đêm Giáng sinh năm vừa rồi hắn đã bị gọi như thế. Hắn không được gọi bằng Ông thân thương như những ông già Noel khác do mấy đứa bạn của hắn hóa trang. Cái nghề hóa trang thành ông già Noel đem niềm vui đến cho mấy đứa trẻ nhân mùa Giáng sinh, tính đến năm nầy, nếu hắn dằn lòng đeo đuổi thì hắn đã có thâm niên công việc năm thứ tư. Dù sao thì hắn cũng đã tới những ba năm nghề. Cơm cha áo mẹ, gạo dỡ mắm đùm ở quê lên đất Sài gòn cắm đầu với sách vở, đâu phải sinh viên nào nhà cũng nghèo nhớt mồng tơi như nhà hắn, ăn nhín nhịn thèm lại kiên trì bám được tới những ba năm đi làm chuyện ban phát quà tặng như hắn !?

Hắn gọi chuyện hắn làm đó là nghề. Là nghề, nghề nghiệp hẳn hoi. Chẳng lẽ một năm làm có một ngày - không, đúng ra chỉ một buổi - thì không thể gọi chuyện làm đó là một nghề được hay sao.

MÓN QUÀ GIÁNG SINH

Người ta nói rằng có quá nhiều bạn bè đôi khi cũng gây phiền phức, và điều đó xảy ra trong trường hợp của tôi.

Một tuần lễ nữa là đến Giáng Sinh rồi, thế mà tên năm người thân trong danh sách của tôi vẫn chưa được tôi mua quà. Bởi vì bạn tin được không, trong túi tôi chỉ còn đúng ba đôla! Làm sao tôi mở miệng nói với ba mẹ tôi và ba người bạn của tôi rằng tôi chỉ có thể chi cho mỗi người sáu mươi xu thôi?

Tôi đề nghị với Joanie, bạn thân của tôi:

    - Năm nay tụi mình nên đặt ra giới hạn cho từng món quà đi.

Joanie đồng ý ngay:

    - Hay đấy. THế thì mỗi món không được quá năm đôla nhé?

Tôi cảm thấy mình đúng là "trùm sò" khi kỳ kèo với nó:

    - Nếu mỗi món không được quá sáu mươi xu thì cậu nghĩ sao?

GIÁNG SINH ĐANG ĐẾN, NHỚ DÌ LUCIA MỘT THỜI …

Sau mấy tháng bị “giam” trong khu lán trại chật hẹp, tù túng, thường trực bị căng thẳng bởi tiếng kiểng và tu huýt, chúng tôi được “xả trại” để đi “ngao du” đây đó trong hơn một tháng, quả thật là một niềm vui và hạnh phúc của tất cả sinh viên. Được trở lại đời sống thoải mái, tự do - hỏi ai mà không thích? Năm 1972, chúng tôi đang hồn nhiên với ước mơ nơi giảng đường đại học, hay đang sum họp với đám học trò thơ ngây đầy ắp tiếng cười - thì lênh Tổng động viên được ban hành khẩn cấp! Mỗi người nhận được một tấm giấy nhỏ của Nha động viên, và lục tục lên đường…

Đại đội của chúng tôi được chở về huyện Ninh hòa, nằm tại ngã ba nơi giao nhau giữa quốc lộ 1 và quốc lộ 26 đi Buôn mê thuột, cách thành phố Nha trang khoảng 33 ki lô mét; rồi được phân chia thành nhiều nhóm, đi về các xã. Chúng tôi được đến các xã Ninh đông, Ninh giang, Ninh thọ, Ninh tây, Ninh phước…

Ở xã Ninh đông, vào một buổi chiều buồn, tôi đi bộ lang thang trong xã, ghé thăm ngôi nhà thờ yên vắng, cổ kính, xinh đẹp. Đi lơ ngơ trong sân cô nhi viện, tôi tình cờ gặp người nữ tu dáng gầy, khuôn mặt thanh tú, trong bộ áo chùng mầu đen đang đi trên dãy hành lang cách tôi vài mét. Tôi tiến lại, thăm hỏi bâng quơ, và làm quen với dì. Thời gian ở Ninh đông gần một tuần lễ, tôi vẫn thường nao nức đến nhà thờ thăm dì vào mỗi chiều như một niềm an vui còn lại…

MÙA LÚI LÊN

Đèn trong xe chợt bật sáng lên, xe chầm chậm tấp vào lề nhưng ra vẻ không muốn dừng hẳn lại. Anh phụ xe lách cửa nhảy vội xuống biến vào màn đêm. Loáng thoáng ngoài kia những vệt đèn tín hiệu xanh đỏ quét hất lên trần xe. Chỉ là trạm lưu động của công an giao thông đang làm việc, một vài người khách kéo vội cái chăn đắp trùm lên mặt, họ lơ mơ ngủ tiếp. Thoáng chốc cánh cửa xe đã đóng lại, đèn trong xe tắt phụt chỉ còn lốm đốm vài ánh đèn ngủ tờ mờ. Chiếc xe khách lại tăng ga lao vụt trên đường dài.

Đồng hồ điện tử ở cabin xe nhấp nháy báo đã gần 2 giờ sáng. Ở giường ghế phía trước thằng Kha nằm im lìm không động đậy. Tôi biết nó cũng giống như tôi, từ hôm giờ nó không có ngủ. Đường về quê sáu - bảy trăm cây số, ngày rày lên xe đánh một giấc là sáng đã về tới nhà. Ai cũng nói như vậy. Nhưng tôi với thằng Kha chẳng khi nào ngủ được ngon trên xe trong những chuyến về quê, cho dù bây giờ xe khách đi lại đã có nhiều dễ chịu, tiện nghi hơn lúc trước đây. Lâu lâu mới về quê, ai đã từng trải qua cảnh nầy mới thấy được những thao thức chỉ để đo để đếm từng phút từng giây bước đường trở về…

-  Noel - Tết Tây kỳ nầy tao về quê. Mầy về cùng không ?

VĂN TẾ VŨ TIÊN SINH

Nhà nghiên cứu Tuồng : Vũ Ngọc Liễn

Vũ Ngọc Liễn (1924 - 2013)

Ông sinh ngày 18.11.1924 tại thôn Xương Lý (còn gọi là Vũng Nồm), tổng Trung An, huyện Phù Cát - nay thuộc xã Nhơn Lý, thành phố Quy Nhơn, tỉnh Bình Định. Ông được mọi người xem là nhà “Đào Tấn học” có uy tín. Đào Tấn, một đại thần nhà Nguyễn đất Bình Định mê hát bội hơn mê làm quan, được phong là Hậu Tổ Tuồng, được nhiều người biết đến văn tài là nhờ không ít công sức của nhà nghiên cứu Tuồng : Vũ Ngọc Liễn.

Ngày 28.11.2013 ông qua đời đã để lại sau lưng khoảng trống nối tiếp khảo cứu về tuồng, để lại không ít tiếc thương của người hậu thế ở Bình Định.

Bài văn tế hôm đưa linh ông về miền dị lộ của Giáo viên Văn Trường chuyên Lê Quý Đôn -  Quy Nhơn Trần Hà Nam dưới đây đã khắc họa đủ hình ảnh của một Lão Ngoan Đồng - Vũ Ngọc Liễn.

THI NẠI KÝ

Ông hoàng giáp Nguyễn Văn Hiển trong Đồ Bàn Thành Ký nói : Nhìn xa xa về hướng đông, thấy những làn sóng nhấp nhô bao la bát ngát cùng đổ vào khoảng bến Hổ và sông Nhạn, đó là cửa bể Hỗn Cảng tức cửa tấn Thi Nại. Đây là đứng ở thành Đồ Bàn mà nhìn. Sách Đại Nam Nhất Thống Chí của triều Nguyễn nói : Đầm Biển Cạn ở phía đông huyện Tuy Phước, chu vi hơn 9500 trượng, nước đầm đổ vào cửa Thi Nại. Sách Đại Nam Nhất Thống Chí thấy nước đầm đổ ra bể. Còn ông Hoàng giáp Hiển  thấy nước bể đổ vào đầm. Khi cầm bút chép thì chuyện đã là của thời quá khứ. Nghìn năm trước là quá khứ. Mà vài giờ trước cũng là quá khứ.  Lịch sử là ký ức. Sự chuyển dịch của ngôn ngữ con người qua ký ức là quá lớn. Nên nghe nói Thi Nại trước là Thi Lị Bi Nại là do chuyển từ Cri Vinaya. Cri Vinaya hay Cri Vijaya? Nghe nói đấy là tên một vị vua Chiêm, người đã chuyển kinh đô Indrapura (Đồng Dương) về phía nam, từ đó mới có tên đất Vijaya, Bình Định,  đất đặt theo tên vua, kinh đô cũng theo tên vua, kinh đô Vijaya, Đồ Bàn? Và cái đầm nước mặn phía đông kinh đô cũng theo tên vua, đầm Cri Vijaya?  Tất cả cũng chỉ để gọi một vùng non sông đất nước mà thôi.

KÝ ỨC THÀNH CỔ BÌNH ĐỊNH

Cửa Đông Thành Bình Định trước 1945

Ít có đâu như An Nhơn, một miền đất nhỏ mà hai lần là kinh đô của hai vương triều và một lần là thủ phủ của một tỉnh. Thành Đồ Bàn là kinh đô của Chiêm Thành, kể từ thời vua Ngô Nhật Hoan (thế kỷ thứ X) tám thế kỷ sau thành này được đổi tên là thành Hoàng Đế, làm đế kinh của Thái Đức Hoàng đế Nguyễn Nhạc, triều Tây Sơn. Tới thời nhà Nguyễn với chủ trương trả thù, xóa bỏ tàn tích cũ của nhà Tây Sơn, thành Hoàng Đế bị triệt hạ để lấy gạch nung và đá ong xây thành mới là thành Bình Định ở phia Nam, cách chừng năm cây số, để làm thủ phủ của tỉnh Bình Định. Thủ phủ này kéo dài cho tới khi Nguyễn Hy làm Tổng đốc Bình Định (khoảng 1934 – 1935) mới được dời về Quy Nhơn (1).

Thành Bình Định trong ký ức tuổi thơ của tôi là một ngôi thành bị đập phá từ hồi nào, đã trở thành hoang phế. Trong thành không còn hành cung, dinh thự nhà cửa gì hết, nền cũ, thềm xưa còn trơ ra mấy nếp, mấy bậc lở lói… Đường trong thành còn để lại dấu tích là các ô đường bàn cờ, nhưng đã bị trùm lấp bởi các loại dây leo và giống cỏ dại, có sức lan tỏa rất nhanh; kế đến là những hàng cây gòn thân cao, đứng thẳng, xòe tán rộng trên cao thường có chim chóc bay về… Cũng có một ngôi chùa cổ là chùa Bửu Long ở gần cửa Tiền (còn gọi là cửa Nam – thành quay mặt hướng Nam), dành riêng cho các quan chức và gia đình của họ đi lễ Phật. Khi ngôi thành trở thành hoang phế, tiếng chuông chùa sớm chiều vẫn ngân nga xuống phố, nhưng dường như có vẻ u trầm hơn, thường gợi cho người mộ đạo hiểu sâu xa thêm cái lẽ vô thường nơi cõi trần thế.

CÂY THƯỚC KẺ GÃY ĐÔI

Thằng Tài, bạn học cùng xóm, giờ là Việt kiều. Mới về nước, nó rủ tôi bằng giá nào cũng tìm thăm thầy giáo cũ. Sau hai ngày, chúng tôi đã đến ngôi nhà nhỏ nằm bên suối, mái tranh ẩn dưới vườn cây. Sân rộng, thầy ngồi trên ghế băng. Vài ba cái bàn bằng gỗ ván để thô. Khoảng chục đứa trẻ mười, mười một, xanh xao vàng vọt như chúng tôi ngày trước. Chúng vừa thiếu ăn, như vừa qua đợt sốt rét rừng, co ro quanh thầy vòng quanh ngọn lửa.

“Trò nào chưa ăn sáng thì ăn”, thầy vừa nói vừa bưng rổ bắp luộc đang bốc khói đặt lên bàn. Dăm ba đứa vừa cạp bắp vừa đùa giỡn. “Trò An làm gì mà mọc sừng thế kia”. Thầy kéo thằng An ốm như cò hương vào lòng và xoa lên đầu nó. “Dạ hôm qua con ra suối trượt chân té vào đá, mẹ con bóp nước tiểu hết đau rồi ”. “Sáng nay thầy có khách các trò nghỉ ”, thầy dặn.

Bọn trẻ đã về hết. Thầy đút cái thước kẻ vào vách tranh như đút gươm vào vỏ. “Dạ con là Tài và đây là Sĩ ở làng Nguyệt Ánh xã Tân Minh thầy nhớ không”. “Sĩ thì thầy hơi quên nhưng Tài thì thầy làm sao quên được, thực tình thầy cũng muốn gặp em. Già rồi, lực bất tòng tâm mà tìm em thì bóng chim tăm cá”. Mắt thầy mọng nước. Mấy chục năm rồi. Thầy như con hạc gầy trong gíó đông. Ôn lại những ngày cũ, ký ức còn vẹn nguyên.

THỊT - CÁ BÊN NHAU

Đâu quãng cuối thập niên 80 thế kỷ trước, hay là đầu năm 90 gì đấy, có một cô bé xinh xắn ở Quy Nhơn về làm dâu của đất Phú Phong.

Cô bé trước giờ ở gần biển đã ngán mùi cá, bấy giờ được về vùng trung du tha hồ mà ăn thịt cho thỏa thích. Khổ nỗi anh chồng lâu nay ở cái xứ đầy thứ thịt, nên cứ muốn vợ đi chợ mua cá về ăn mới ngon miệng.

Chắc đã xảy ra chuyện cơm không lành, canh không ngọt, nên cô nàng đã bỏ nhà đi lang thang. Cô về một miền quê còn quê hơn đất Phú Phong, tìm đến một bà chị trước ở gần nhà, nay về quê lấy chồng ở đây … để vấn kế. Ông chồng của bà chị nầy lại là bạn học cũ của bà chị chồng cô bé, ông ta không binh (bênh) em của bạn học, mà lại binh cô bé “đáng thương” :

NGHE TIẾNG CUỐC KÊU NHỚ MẸ

Hầu như ở bất kỳ làng quê nào cũng dều có thể nghe được ba âm thanh dung dị mà rất quen thuộc, khó quên trong đời - nhất là mỗi khi đi xa, nhớ về quê nhà. Đó là tiếng gà gáy, tiếng gù của chim cu, và tiếng cuốc kêu! Tiếng gà gáy tảng sáng - mà đặc biệt là tiếng gáy ban trưa vào mùa hè oi nồng, khó ngủ. Tiếng chim cu gù đều đều, nhẫn nại, mà réo gọi trong không gian yên vắng êm đềm của làng quê nơi các lũy tre hay góc hiên nhà. Và, nhất là tiếng kêu tha thiết của chim cuốc nơi bờ rào, ngõ ngách um tùm của ruộng vườn.

Ba âm thanh đơn giản mà quyến rủ ấy được mỗi người “chợt nghe” (hay lắng nghe) trong những thời điểm khác nhau, với những tâm trạng cũng không hề giống nhau - nhưng, dường như đều có một điểm chung là âm thanh ấy đã giúp khắc sâu trong tâm khảm mối người những kỷ niệm không thể nào quên?

SỐ PHẬN LŨ SÁO NHÀ

Truyện không rõ xuất xứ. Chỉ biết từ lâu đã được truyền tụng trong dân gian, nhiều người kể, nhiều người nghe. Nội dung không khác nhau mấy, duy tên người, tên địa phương và nhất là phần cuối truyện thì tùy theo tâm trạng người kể, mỗi người kết một khác.

Có người gọi tên nhân vật là Trương, sống cuối đời tiền Lê, có người gọi Trấn hay Phạm Trân, người đời Trần hoặc cuối đời Trịnh Nguyễn.

Còn sự khác nhau ở phần kết thì có người kể rằng, khi chán ngán lũ sáo, Trương đã mở lồng thả cả ra và bỏ nhà vào núi tu tiên rồi mất tích hẳn. Có người lại nói trước khi bỏ đi, Trương đã nổi giận, bẻ cổ vặt lông tất thảy, chén một bữa no say. Người khác lại kể ...

Như vậy, về đoạn kết này, tuy mỗi người một khác, nhưng chung cục ta thấy nhân vật có hai thái độ. Một là Trương bỏ mặc lũ sáo yêu quí, sau bao nhiêu năm mớm mồi, dạy lời phỉnh nịnh mình, bỏ đi vô trách nhiệm. Hai là, trong cơn phẫn nộ đã có hành động tàn ác đối với lũ chim.

DƯ ÂM NGÀY 20.11

Ngày 20 tháng 11 năm nay lặng lẽ trôi qua. Hình ảnh của nó chìm lỉm giữa bốn bề đổ nát, đau thương của mấy ngàn người vừa trải qua con lũ lên nhanh một cách kỳ quặc ở quê hương miền Trung. Nhưng cũng thật là vô tâm nếu không tìm đến những đôi dòng liên quan đến Người Thầy, những Người đã tốn biết bao công sức để lũ học trò nhỏ ngày sau có ít nhiều kiến thức nhìn đời …

ĐI TÌM CÂU HÁT LÝ THƯƠNG NHAU

Tang thương quá Bình Định ơi !

Tây Sơn, An Nhơn, Tuy Phước hạ lưu của sông Côn và Hà Thanh một màu trắng của biển nước. Thấp thoáng là những cái nóc nhà trơ trọi giữa dòng nước cuồn cuộn chảy xiết. Giữa cảnh ngổn ngang của mất mát và đau thương lại nhớ đến bài hát “ Đi Tìm Câu Hát Lý Thương Nhau” của người con đất Tây Sơn : Nhạc sĩ Vĩnh An.

Mảnh đất Tây Sơn, An Nhơn dọc đôi bờ sông Côn đẹp thế, hữu tình như thế chỉ qua mấy tiếng đồng hồ đã thành nơi tan hoang. Đâu còn gì như Vĩnh An đã viết:

Anh ra vườn đào em đã sang đồng mía.

Anh lên rừng quế em lại đến nương dâu.

Anh đi tìm em... Em ở nơi nào?

SẺ CHIA

Sáng hôm qua điện cho Sót hỏi chuyện Phật sự của nó. “Kế hoạch hôm nay đi cánh Bắc”. Câu trả lời của thằng bạn thật ngắn gọn. Nhưng hành trình của nó đã để lại nỗi lê thê đớn đau của “con lũ” đi qua hơn 10 ngày trước.

NGÀN LẦN BIẾT ƠN

Những ngày qua hay tin lũ tràn về tàn phá quê nhà đã cuốn trôi đi tất cả. Có nơi lũ tràn về trong đêm rồi cúp điện :

-  Người già mò mẫm trong đêm không biết trốn chạy nơi đâu.

-  Cảnh 2 vợ chồng già leo được lên mái nhà xiêu vẹo ngồi co ro trong mưa chỉ lo nước nuốt chửng cả ngôi nhà èo ọp.

-  Bạn H. dỡ mái ngói bế con nhỏ ngồi với mẹ già suốt đêm trên đó đến tận sáng mới có người đến cứu.

-  Cháu bé 19 tháng tuổi đã được Ba mẹ để trên cao rồi đi dọn đồ, nhưng lũ ập về quá nhanh đã cuốn phăng mất đứa con duy nhất của đôi vợ chồng ấy.

-  Hai anh em ruột lùa bầy gà vịt mới vay vốn Ngân hàng nuôi để kịp bán tết, vậy mà lũ đã hung dữ nhấn chìm tất cả …xác người em tấp vào bụi tre còn người anh thì chưa tìm thấy.

-   Và còn nữa, còn nhiều vụ đau lòng lắm kể sao hết được ( ?) ….

CON TINH YÊU THƯƠNG ...

Ở Paris, dưới chân ngọn đồi tuyệt đẹp nổi tiếng với nhà thờ uy nghiêm Sacré Coeur không xa là khu Pigale cũng nổi tiếng không kém với những nhà hàng ăn chơi và các rạp chiếu phim sex, những sex-shop bán sách báo, phim ảnh khiêu dâm cùng với những vật dụng… phục vụ cho chuyện tình dục của con người. Người bạn cùng đi khuyên tôi đừng vào rạp phim sex, bởi vì sau khi xem xong ra đường sẽ thấy chán đời không thể tả! Âu Mỹ có cái lạ là chuyện yêu đương mà gọi là “làm” (make love, faire l’amour), chẳng trách người ta phải hùng hục, phải… đổ mồ hôi sôi nước mắt, thật khác với Đông phương thường được gọi là “thương”, là “cưng”, là “chìu”, là “ăn nằm”, là “gần gũi”…

LÊN NON

Ngày nay, mỗi lần nhắc đến hát bội, dân làng Lâm Thượng lại nhớ chuyện ông hương cống Duật, người soạn tuồng Cuộc hội quân ở bến Mạnh Tân, nổi tiếng một thời.

Tương truyền ông Duật tính khí mạnh mẽ, sức học sánh được với Quản Trọng, Bảo Thúc bên Tàu, có nghĩa có thể ra phò vua giúp nước. Người ta bảo không phải ông không muốn xuất chính vì gặp buổi chính sự triều Định Vương Nguyễn Phúc Thuần rối ren, phiền tạp, mà vì mãi đeo đuổi việc tìm hiểu lý khí đất trời cùng lẽ tương tác của vạn sinh. Lúc cày ruộng, ông Duật bảo lũ con: "Hết thảy muôn loài phải nương theo nắng mưa, ấm lạnh của mặt trời mặt trăng mà sống. Cho nên phải biết lúc nào thì gieo giống, lúc nào thì bón phân, xới cỏ. Cày ruộng gieo lúa là công việc lớn lao và hệ trọng trong cõi đất trời này". Bà Duật than nghèo túng, ông nói: "Con người cũng giống như loài cây cỏ, đều lấy lẽ sống làm đầu. Khí tiết tốt, xanh tươi. Khí tiết xấu, úa tàn. Nhưng có ai nghe cỏ cây than thở đâu?. Mải khi bạn đồng môn của ông là ông Khảo, tri phủ Thương Sơn, có lần về thăm quê đem lời nói khích "nếu bo bo cái sở học cho riêng mình thì con người cũng chẳng hơn gì đất đá", ông Duật mới chịu ra thi.