TRẦN TỘC QUA TƯỜNG THUẬT CỦA CRISTIFORO BORRI (2)

 

Đất Hoài Nhơn trên Giáp Ngọ niên Bình Nan đồ năm 1774

QUAN GOUVERNEUR DE PULUCAMBI TRONG TƯỜNG THUẬT CỦA BORRI  

            Pulucambi là phủ Quy Nhơn của Xứ Đàng Trong, các giáo sĩ phương Tây thế kỷ XVII đã chép theo ngôn ngữ giao thương của các nước Âu Tây thời bấy giờ. Trong Tường Thuật Về Sứ Mạng Mới Của Các Linh Mục Dòng Jésus Tại Vương Quốc An Nam, Linh mục Cristoforo Borri gọi người bảo trợ đưa các thừa sai về Nước Mặn lập trú sở truyền giáo là Le Gouverneur de Pulucambi. Có lẽ nên dịch đúng nghĩa của nó là người Đứng đầu ở phủ Quy Nhơn, hoặc người Toàn quyền ở phủ Quy Nhơn, nếu dịch là quan Tuần phủ Quy Nhơn, người đọc sẽ mơ hồ cho là một ông Tuần phủ nào đó!

            Dựa theo bản Việt ngữ Xứ Đàng Trong của Nxb Tổng Hợp TpHCM năm 2019, và tập san Đô Thành Hiếu Cổ số tháng 7-12 năm 1931 có bản tiếng Pháp của Bonifacy, ghi nhận xem nhân vật Le Gouverneur de Pulucambi mà Cristoforo Borri đã mô tả:

1) Quan Gouverneur de Pulucambi xuất hiện trong Tường thuật

            Năm 1616 tại Turon (Đà Nẵng), một vụ hạn hán đã khiến chúa Quảng Nam (thế tử Nguyễn Phúc Kỳ) trục xuất các thừa sai ở đây, để xoa dịu giới onsaij đang cho rằng đất nước hạn hán vì thần linh trừng phạt dân chúng, họ đã để người ngoại quốc vào rao giảng đạo trái ngược với việc phụng thờ. Các pháp sư (Borri chép là onsaij) sau khi cầu đảo chỉ được một ít mưa, dù không đủ nhiều đã phỉ báng các thừa sai phụng sự Thiên chúa. Dân Đà Nẵng đã đốt nhà thờ và Đức cha Francesco de Buzome phải lưu lạc, hấp hối ngoài bãi hoang. Quan Gouverneur de Pulucambi có mặt ở Đà Nẵng thấy vậy, động lòng thương xót đưa Đức cha Buzome về Quy Nhơn chữa bệnh.

            Năm 1618, Cristoforo Borri từ Macao nhận sứ vụ đến Hội An, trong sự kiện dựng Thánh giá cho nghĩa trang tín đồ Công giáo, ông gặp quan Gouverneur de Pulucambi và Đức cha Buzome. Sau đó quan Gouverneur de Pulucambi đã đưa các thừa sai Francesco de Buzome, Francesco di Pina, Cristoforo Borri cùng về Pulucambi (phủ Quy Nhơn) để lập trú sở (residentia) truyền giáo.

2) Quan Gouverneur de Pulucambi có thẩm quyền và uy thế cả bên ngoài địa phận phủ Quy Nhơn

            Trên đường về Quy Nhơn thuyền cập các cảng ven biển Quảng Ngãi, Borri mô tả:

+  Chúng tôi thỏa chí dong buồm suốt 12 ngày, sáng và chiều cập bến, bởi vì tất cả các cảng đều nằm sát thị trấn hoặc thành phố lớn của phủ Quảng Nghĩa, ở đây quan Tuần phủ cũng có uy thế như ở Quy Nhơn vậy.⁽¹⁾

Nguyên bản tiếng Pháp : Avec cette commodité, nous naviguâmes douze grandes journées, abordant dans les ports le matin et le soir, car tous les ports étaient situés près des bourgs, ou des grandes cités de la province de Quanghia, dans laquelle le gouverneur avait la même autorité que dans sa province de Pulucambi.⁽²⁾

            Xét từ autorité trong câu văn, với Việt ngữ nó không chỉ mang nghĩa uy thế, nó còn bao hàm nghĩa quyền lực – quyền hạn, có quyền hạn… Như vậy đủ nghĩa là “quan le gouverneur de Pulucambi cũng có thẩm quyền và uy thế ở phủ Quảng Ngãi giống như ở phủ Quy Nhơn vậy”.

3) Quê quán của Quan Gouverneur de Pulucambi

            Theo tập tục dù mất ở đâu, người Việt cũng thường an táng ở quê nhà. Nếu mất ở xa, sau cháu con cũng thường cải táng đem về quê, để dễ bề hương khói. Xét Borri ghi nhận quan Gouverneur de Pulucambi mất ở vùng phía Nam Bình Định, phải đưa quan tài đi tới 3 ngày đường ra Chifu an táng.

            Xét bản đồ do sác thừa sai dòng Jésus vẽ xứ Đàng Trong năm 1650, thấy phủ Quy Nhơn (Pulocambi/Pulucambi) tính từ Nam ra Bắc có 3 địa danh: Nehot Man, Nehot Nohot và Benda nằm bên con sông, mỗi địa danh có vẽ biểu tượng một thành phố. Có thể xác nhận đó là 3 thành phố Nước Mặn, Nước Ngọt và Bến Đá, là 3 huyện Tuy Viễn, Phù Ly và Bồng Sơn thời bấy giờ.

            Chifu là ký âm của các thừa sai gọi cho cửa biển Thì Phú/Thời Phú tức là cửa biển An Dũ ngày nay. Vậy quan Gouverneur de Pulucambi an táng ở nơi thuộc thành phố Bến Đá, phía Bắc Bình Định ngày nay. Ở đây có tập quán đãi tiệc “mâm cao cỗ đầy” mà ở phía Nam Bình Định không có. Trong Tường thuật của Borri có mô tả cảnh tang quyến đãi khách đưa tang, khách viếng tang tiệc cỗ đầy mâm cao:

+  Tiệc tùng tuy vậy vẫn tiếp tục duy trì cho gần hai ngàn chức sắc, mỗi người một bàn nhỏ, và theo lệ, mỗi bàn bày biện hơn hai trăm món ăn.⁽³⁾

Nguyên bản tiếng Pháp: Les banquets se continuaient cependant pour près de deux mille personnes de qualité, ayant chacune leur petite table, comme il est coutume, chaque table étant chargée de plus de deux cents plats.⁽⁴⁾

4) Trong gia đình, Quan Gouverneur de Pulucambi có ít nhất 2 chị em gái

            Một người ở quãng đường từ cửa Kim Bồng đến phủ đường Quy Nhơn, khi đoàn thừa sai đến đầu địa phận Pulucmbi rời thuyền chuyển sang đi đường bộ. Tại nhà chị/em gái của Quan Gouverneur các thừa sai nghỉ chân, được thết đãi các món ăn nấu theo kiểu của người Âu:

+  Tại nhà của một người chị em gái của quan Tuần phủ, người ta dọn ra cho chúng tôi một bữa đại tiệc hoành tráng với những món ăn không chỉ đa dạng, chất lượng, dồi dào mà còn phong phú về khẩu vị, có cả những món nấu theo kiểu Âu dù cho quan Tuần phủ lẫn những người nhà chẳng hề nếm đến chúng.⁽⁵⁾

Nguyên bản tiếng Pháp : Dans la maison d’une de ses sœurs, on nous offrit un banquet spendide, non seulement par la variété, la quantité et l’abondance des plats, mais encore plus par la variété des assaisonnements, nous ayant fait préparer toutes choses à notre mode d’Europe, bien que ni le gouverneur, ni d’autres personnes de la maison n’en goûtassent.⁽⁶⁾

            Một người xuất hiện trong lễ chiêu hồn cho quan Gouverneur de Pulucambi, khi ông mất vì cảm nắng ở Trại săn. Người nầy tuổi tác khá cao phải chống gậy, đi lại phải có người dìu đỡ. Décrépite có nghĩa là đã lọm khọm, lụ khụ.

+  Cuối cùng xuất hiện một người chị mà lúc sinh thời, quan Tuần phủ yêu thương nhất, bà ấy cũng cầu xin ân huệ này, và đột nhiên bà có những dấu hiệu của quỷ nhập bởi vì vốn tuổi tác đã cao mà bỗng dưng bà bước đi không cần ai dìu đỡ. Trước sự kinh ngạc của mọi người, bà bắt đầu nhảy múa, uyển chuyển và nhẹ nhàng hệt một cô gái trẻ, và cây gậy bị bà ném đi lúc nãy thì vẫn lơ lửng trong không trung…⁽⁷⁾

A la fin comparut une sœur du gouverneur, qu’il avait aimée plus que toutes les autres pendant sa vie, elle demanda elle aussi que cette faveur lui fut accordée et donna subitement les signes manifestes d’être possédée du démon, car étant déjà décrépite par l’âge, et pouvant à peine marcher sans soutien, elle commença, au grand étonnement des assistants, à danser, aussi rapide et légère qu’une jeune fille, et son bâton, qu’elle avait jeté, resta suspendu en l’air pendant…⁽⁸⁾

5) Trong gia đình, Quan Gouverneur de Pulucambi có con trai là Phó toàn quyền của phủ Quy Nhơn

            Khi đưa quan tài quan Gouverneur de Pulucambi ra Chifu (thuộc thành phố Benda) an táng, sau đó Borri có nhận xét:

+  Theo lệnh chúa, chi phí cho những việc này ăn vào lương bổng ba năm của quan Tuần phủ, bởi lẽ suốt thời gian này không có ai thay thế vị trí của ông, người ta tin rằng linh hồn ông đã được phong thần nên ông vẫn tiếp tục cai quản đất này. Tuy nhiên con trai ông được bổ nhiệm chức Hiệp trấn và Cai bạ.⁽⁹⁾

Nguyên bản tiếng Pháp : Par ordre du roi, tous les revenus assignés durant ces trois ans au gouverneur de la province, car, pendant ce temps là, aucun autre gouverneur ne fut nommé; on était persuadé que l'âme du défunt, déjà placée au nombre des dieux, pouvait continuer à gouverner pendant ces trois ans. On lui substitua cependant, pour vice-gouverneur et lieutenant, son propre fils,⁽¹⁰⁾

            Theo tục lệ ngày xưa khi cha mẹ mất, người con là sĩ tử không được phép đi thi, hoặc nếu là quan chức phải nghỉ việc, phải ở nhà cư tang 3 năm cho tròn đạo hiếu. Năm Cristoforo Borri ở Nước Mặn, khi quan Gouverneur de Pulucambi mất, Borri chép: người con đang là vice-gouverneur (Phó toàn quyền phủ Quy Nhơn) được bổ nhiệm thay thế chức của cha. Tức là bấy giờ Pulucambi chắc đang trong tình thế không thể vắng chủ. Và con ông là Phó toàn quyền, mà cũng là một võ quan (hiểu theo nghĩa của từ mà Borri diễn giải: lieutenant) được bổ nhiệm liền không phải cư tang theo hạn định.

6) Quan Gouverneur de Pulucambi trong Tường thuật của Borri là ai !?

1._  Điều trước tiên nhận thấy ngay Phó tướng Quảng Nam Trần Ngọc Phân mới đủ thẩm quyền ở Hội An tiếp xúc các thừa sai đang bị xua đuổi, xa lánh. Ông mới đủ quyền đưa các linh mục nầy về Nước Mặn, xây dựng nhà thờ cho họ như ngoài Đà Nẵng.

Và tại Quảng Ngãi, Phó tướng Quảng Nam cũng có thẩm quyền và uy thế ở đây hơn là Trần Đức Hòa. Xét theo quyền hạn Khám lý phủ Hoài Nhơn không thể có thẩm quyền ở phủ Quảng Ngãi được, dù cho Trần Đức Hòa được kề cận Chúa Đàng Trong.

2._  Xét chị/em gái của quan Gouverneur de Pulucambi xuất hiện trong lễ chiêu hồn tuổi đã cao, lọm khọm thì quan Gouverneur de Pulucambi cũng phải già. Ở đây tuổi của Trần Ngọc Phân phải già hơn tuổi của Trần Đức Hòa là điều hiển nhiên, không có gì phải lý giải.

3._  Xét con của quan Gouverneur de Pulucambi là vice-gouverneur (Phó toàn quyền phủ Quy Nhơn) : Con của Trần Ngọc Phân là Trần Đức Hòa.  Trần Đức Hòa với chức Khám lý tại Quy Nhơn, hiện chỉ dưới quyền cha là Phó tướng Quảng Nam.

            Trần ngọc Phân là Phó tướng Quảng Nam, hẳn nhiên thẩm quyền của ông ở Quy Nhơn phải đứng đầu, nên dưới con mắt của Borri, Trần Ngọc Phân là Le Gouverneur de Pulucambi. Borri gọi Khám lý phủ Quy Nhơn Trần Đức Hòa là Vice-gouverneur de Pulucambi có gì là không hợp lý đâu. Nếu đặt Trần Đức Hòa vào vị trí Gouverneur de Pulucambi, con của ông là Trần Đức Nghi đến sau năm 1651 chỉ mới là Đề đốc phủ Quy Ninh (tức phủ Quy Nhơn), thì làm sao năm 1619-1620 là Phó Toàn quyền lên thay Cha để đứng đầu phủ Quy Nhơn và cả xứ Quảng Nam được!

            Phó Toàn quyền phủ Quy Nhơn được đặc cách bổ nhiệm thay thế chức của cha liền, không đợi qua hết thời hạn cư tang, vì lúc bấy giờ tình hình của xứ Quảng Nam lắm bề bộn. Phía Bắc thì 2 em của chúa Sãi âm mưu liên kết với quân Trịnh để soán ngôi chúa của anh. Phía Nam thì Luu thủ phủ Phú Yên liên kết với người Chiêm manh nha “làm phản”!

            Tình hình phía Bắc của xứ Quảng Nam theo Đại Nam thực lục chép vào năm Canh Thân 1620:

+  Chưởng cơ là Hiệp và Trạch (con thứ 7, thứ 8 của Thái tổ) mưu nổi loạn, gửi mật thư xin họ Trịnh phát binh, tự mình làm nội ứng, hẹn khi nên việc thì chia đất này cho trấn giữ. Trịnh Tráng khiến đô đốc Nguyễn Khải đem 5.000 quân đóng ở Nhật Lệ (thuộc huyện Phong Lộc) để đợi. Hiệp và Trạch sợ chưởng cơ Tôn Thất Tuyên (con thứ 4 của Hòa quận công Tôn Thất Hà) nên chưa dám hành động.⁽¹¹⁾

            Còn phía Nam, Đại Nam thực lục chép vào năm Kỷ Tị 1629:

+ Văn Phong ở Phú Yên dùng quân Chiêm Thành để làm phản. Phó tướng Nguyễn Phúc Vinh (con trưởng Mạc Cảnh Huống, lấy công chúa Ngọc Liên, cho theo quốc tính, sau đổi làm [hệ tính] Nguyễn Hữu) đi đánh dẹp yên và lập dinh Trấn Biên. (Khi mới mở mang, những nơi đầu địa giới đều gọi là Trấn Biên). Vì có công ấy, đặc biệt cho dùng ấn son.(12)

            Chức Lưu thủ là tên gọi của chức Tổng binh ngày trước, tức cũng như là chức Khám lý lúc bấy giờ. Lưu thủ Văn Phong (sử không chép họ của ông) được giao trấn giữ phủ Phú Yên năm 1611, sau ông liên kết với người Chiêm bị gọi là làm phản. Đến năm 1629 thì Phó tướng Nguyễn Phúc Vinh được chúa Sãi sai vào đánh dẹp và lập ra doanh Trấn Biên, tách Phú Yên ra khỏi quân doanh Quảng Nam. Việc được thực lục chép năm 1629, nhưng manh nha làm phản, liên kết với người Chiêm ít gì cũng xảy ra vào năm 1620.

            Ở đây xâu chuỗi lại, thấy được khoảng trống của sử liệu Việt Nam: Năm 1602 Đại Nam thực lục ghi nhận Phó tướng Quảng Nam là Trần Ngọc Phân. Và năm 1629 ghi nhận Phó tướng là Nguyễn Phúc Vinh.

            Nếu nối kết với Tường thuật của Borri, nhận ra khi quan Toàn quyền phủ Quy Nhơn (là Phó tướng Quảng Nam Trần Ngọc Phân) mất, con của ông (là Phó toàn quyền phủ Quy Nhơn) được bổ nhiệm thay chức của cha. Như vậy Trần Đức Hòa có thể đã đảm nhiệm chức Phó tướng Quảng Nam thay cha. Đến năm 1629 mới thấy sách sử của Quốc sử quán triều Nguyễn chép chức Phó tướng do Nguyễn Phúc Vinh đảm nhiệm, và kể từ thời điểm nầy phủ Phú Yên là quân doanh Trấn Biên.

7) Phó tướng Trần Ngọc Phân có còn tại thế khi Cristoforo Borri gọi ông là Quan Gouverneur de Pulucambi không!

            Nếu xét sự kiện năm 1559 Đô chỉ huy sứ vệ Cẩm Y Hoàng Đình Ái được phong Vinh quận công lúc 32 tuổi. Đến năm 1564 Đô chỉ huy sứ vệ Cẩm Y Trần Ngọc Phân được ban tước Dương Đàm hầu, tạm cho Trần Ngọc Phân cũng chừng 30 là hợp lý, vì vệ Cẩm Y bảo vệ vua và triều thần luôn bị Nhà mạc nhắm đến để tấn công thì người trẻ dễ có huân công. Cũng hợp lý nữa vì lúc ấy, năm 1564 Trưởng nam của ông là Trần Đức Hòa tiếp nhận tản chức Hoằng Tín đại phu thuộc hạ ban, tức dự hàng Tòng thất phẩm. Tản chức là chức quan không thực chức, nhưng theo điển lệ đời Hồng Đức mà đời Trung hưng tuân theo thì Hoằng tín đại phu phải dự hàng Chánh ngũ phẩm.⁽¹³⁾

            Sắc trao chức Hoằng Tín đại phu cho Trần Đức Hòa thuộc hạ ban, không được Chánh ngũ phẩm vì tuổi của ông lúc ấy còn nhỏ, phải tập sự chờ đủ tuổi thành niên, mới đủ thông tự (通敘) xếp đúng bậc được. Thông tự là những chuẩn mức thứ tự, được căn cứ để xếp thứ bậc quan lại.

            Đoán định Ông lúc ấy dưới 15 tuổi. Dựa theo sắc phong ngày 12 tháng 6 năm Quang Hưng thứ 8 (tức năm 1585), sắc cho biết trước đó Trần Đức Hòa theo Tả tướng Trường quốc công Trịnh Tùng đánh giặc có công nên được ban tước Phước Điền hầu. Sớm được tước hầu thì cũng phải trên dưới 20. Từ năm 1564 Trần Đức Hòa dưới 15 tuổi. Khi theo Trịnh Tùng đánh Mạc Kính Điển năm 1572 thì bấy giờ Ông đúng là cỡ 20 – 22 tuổi.

            Mở được khởi điểm: năm 1564 Đô chỉ huy sứ vệ Cẩm Y Dương Đàm Hầu Trần Ngọc Phân chừng 30. Đến năm 1594 được phong Phó tướng quân doanh Quảng Nam thì Ông vừa 60. Năm 1618 Cristoforo Borri qua Nước Mặn thì Phó tướng Quảng Nam Dương Đàm hầu chưa được 85 tuổi. Với tuổi nầy ông về hưu chưa!

            Lệ trí sĩ thời Lê được Phan Huy Chú khảo chứng trong Quan Chức chí của Lịch triều Hiến chương loại chí:

+  Đến đầu thời Trung hưng, các đại thần được về nghỉ việc, hạn tuổi chưa nhất định (như Thái phó Nguyễn Thực, Thiếu phó Nguyễn Minh Triết về hưu đều 80 tuổi).⁽¹⁴⁾

            Cũng theo khảo chứng đó, Thượng thư Binh bộ Nguyễn Khải về hưu ở tuổi 78, Tể tướng Phạm Công Trứ (1600-1675) về hưu ở tuổi 70. Đến đời Lê Hiển Tông năm 1720 cho 65 tuổi thì được về nghỉ, từ đó về sau mới thành nếp cho lệ trí sĩ nghỉ hưu. Quãng đầu đời Trung hưng việc về hưu chưa có hạn tuổi nhất định. Như vậy thời bấy giờ, quãng 1618 Trần Ngọc Phân vẫn còn đương chức nếu còn tại thế.

            Hẳn là như vậy, dù tuổi bát tuần nhưng còn cưỡi Voi đi săn được, Trần Ngọc Phân còn sức khỏe nên còn đương chức. Trong khi cùng lứa thì người chị/em gái của Ông thấy đã lọm khọm, đi phải có người dìu đỡ như Cristoforo Borri đã mô tả.

            Qua vậy, rõ ràng bóng dáng của Phó tướng Quảng Nam Trần Ngọc Phân là Le Gouverneur de Pulucambi trong Tường thuật của Linh mục Cristoforo Borri. Việc nối kết để nhận diện hản nhiên không thể gọi là thông suốt, nhưng ít ra cũng giải thích được phân vân của nhiều người: 

+  Thừa nhận Le Gouverneur de Pulucambi là Trần Đức Hòa, nhưng Borri chép là Ông mất quãng năm 1619-1620, trong khi thư tịch cổ Việt Nam chép Cống quận Trần Đức Hòa còn tiến cử Đào Duy Từ lên chúa Sãi năm 1623 hoặc 1627 ◙

Phan Trường Nghị

Chú thích:

(1)    Xứ Đàng Trong, Nxb Tổng Hợp TpHCM 2019, tr.152

(2)    Tập san Đô Thành Hiếu Cố, số tháng 7-12 1931, tr.348

(3)    Xứ Đàng Trong, Nxb Tổng Hợp TpHCM 2019, tr.168

(4)    Tập san Đô Thành Hiếu Cố, số tháng 7-12 1931, tr 358

 (5)    Xứ Đàng Trong, Nxb Tổng Hợp TpHCM 2019, tr.153

 (6)    Tập san Đô Thành Hiếu Cố, số tháng 7-12 1931, tr.349

 (7)    Xứ Đàng Trong, Nxb Tổng Hợp TpHCM 2019, tr.165

 (8)    Tập san Đô Thành Hiếu Cố, số tháng 7-12 1931, tr.356

 (9)    Xứ Đàng Trong, Nxb Tổng Hợp TpHCM 2019, tr.169

(10)   Tập san Đô Thành Hiếu Cố, số tháng 7-12 1931, tr.359

(11)   Đại Nam thực lục, tập I, Nxb Giáo dục 2001 bản pdf, tr.40

(12)   Đại Nam thực lục, tập I, Nxb Giáo dục 2001 bản pdf, tr.49

(13)   Lịch triều Hiến chương loại chí, tập I, Nxb Giáo dục 2005 bản pdf, tr.629

(14)   Lịch triều Hiến chương loại chí, tập I, Nxb Giáo dục 2005 bản pdf, tr.663

 

.

TRẦN TỘC QUA TƯỜNG THUẬT CỦA CRISTOFORO BORRI

 

Thành phố Benda trong bản đồ các thừa sai dòng Jésus vẽ năm 1650

            Năm 1631 tại La Mã, Linh mục Cristoforo Borri xuất bản tập Tường Thuật Về Sứ Mạng Mới Của Các Linh Mục Dòng Jésus Tại Vương Quốc An Nam (Relatione della nuova missione delli P.P. della Compagnia di Gesù al Regno della Cocincina). Sau đó sách đã được dịch ra nhiều thứ tiếng. Năm 1931 tập san Đô Thành Hiếu Cổ ở Việt Nam đã cho đăng Tường Thuật của Cristoforo Borri với bản dịch qua tiếng Pháp của Bonifacy. Từ bản tiếng Pháp, nhiều sách Việt ngữ cũng đã xuất bản, nhưng ngôn ngữ dịch không đủ diễn tả hàm nghĩa của sự việc. Nên người đọc không tiếp cận đúng những gì mà Borri mô tả. Thử xét sách gần đây nhứt là Xứ Đàng Trong của Nxb Tổng hợp TpHCM năm 2019:

XÉT TỪ PLAIS ĐƯỢC DỊCH RA VIỆT NGỮ

1)   Trong đoạn mô tả bắt đầu vào địa phận Pulucambi (phủ Quy Nhơn), từ cửa Kim Bồng, các thừa sai lên bờ dùng đường bộ đi đến chỗ làm việc của quan Toàn quyền phủ Quy Nhơn (Le Gouverneur de Pulucambi):

+  Theo lối đó, chúng tôi đã tới phủ Quy Nhơn; khi chỉ còn lại một ngày đường nữa là tới tư dinh của quan Tuần phủ thì ông lại muốn cho chúng tôi được giải trí nên đổi sang đường bộ, ông lệnh cho người ta mang tới 7 cỗ voi và để tăng thêm phần vinh dự, ông cho 100 người hộ tống, kẻ cưỡi ngựa, kẻ chạy bộ theo đoàn.⁽¹⁾

    Nguyên văn bản tiếng Pháp: De cette façon nous arrivâmes à la province de Pulucambi; alors qu’il restait encore une journée de chemin avant de joindre le palais du gouverneur, il voulut, pour mieux nous récréer, qu’elle se fît par terre,  et à cet effet, il ordonna qu’on amenât sept éléphants, et pour nous honorer plus encore, il nous fit accompagner de cent hommes, partie à pied, partie à cheval.⁽²⁾

            Căn cứ Giáp Ngọ niên Bình Nam đồ năm 1774 thì le palais du gouverneur là phủ đường của phủ Quy Nhơn, dịch là  tư dinh của quan Tuần phủ, e rằng người đọc sẽ hiểu đây là dinh thự riêng của quan Gouverneur de Pulucambi.

2)  Trong đoạn mô tả các onsaij được đưa tới để làm lễ chiêu hồn cho quan Gouverneur de Pulucambi:

+  Để hoàn thành một nghi lễ mê tín khác theo phong tục nước này, một vài onsaij biết thuật chiêu hồn được đưa tới dinh thự quan Tuần phủ. Gia quyến cho rằng ai đó nói được những điều bí mật liên quan tới hồn người đã khuất là một ơn huệ lớn.⁽³⁾

    Nguyên văn bản tiếng Pháp: Vinrent au palais du gou-verneur certains onsaij qui exercent la négromancie, afin d’accomplir une autre cérémonie. superstitieuse, suivant la coutume du pays. Les parents considèrent comme une grande faveur qu’il y ait quelqu’un qui puisse parler des choses cachées en ce qui concerne l’âme du défunt.⁽⁴⁾

            Theo đoạn văn, chỗ làm lễ chiêu hồn cho quan Gouverneur de Pulucambi cũng là nơi ông mất. Ông mất vì bị cảm nắng khi đi săn. Quan chức xưa đi săn đông đảo binh lính, phải dựng trại để săn tới mấy ngày liền, quan Gouverneur cưỡi Voi đi săn là một chứng cớ. Vậy chỗ ông mất là một dinh trại được dựng lên để đi săn. 

            Tập quán xưa ở Đàng Trong người mất ở ngoài đường, ở bên ngoài kiêng cữ không đưa về nhà, nên đây cũng là nơi làm lễ chiêu hồn cho ông. Khi đưa quan tài ra Chifu (ở thành phố Benda) mai táng, chỗ ông mất, Borri đã ghi nhận: “Le palais dans lequel il était mort demeurant complètement sans habitants, afin qu’il tombe en ruines, sans qu’il en reste aucun vestige”. – Dinh thự nơi quan Tuần phủ qua đời bị bỏ hoang, đổ nát không còn một dấu tích gì. Qua vậy, dinh thự quan Tuần phủ ở những đoạn văn trên đây sẽ làm người đọc hiểu đấy là nhà của quan Gouverneur de Pulucambi. Việt ngữ có từ khác diễn tả không gian ngữ cảnh của plais, phù hợp ở đây là Trại săn.

3)  Trong đoạn mô tả khi đám tang đưa quan tài tới Chifu ở thành phố Benda, bản Việt ngữ trình bày:

+    Khi đám tang tới Chifu, người ta bắt đầu dựng trên một cánh đồng mênh mông một dinh thự không kém phần lộng lẫy so với dinh thự mà quan Tuần phủ đã qua đời. Và để thể hiện sự giàu có của người mất, họ làm cơ man nào là thuyền với những bánh xe cho phép di chuyển trên mặt đất. cũng như vậy họ làm cả voi và ngựa gỗ giống hệt những con vật mà quan Tuần phủ vẫn cưỡi lúc sinh thời.⁽⁵⁾

    Nguyên văn bản tiếng Pháp: Lorsque le cortège fut arrivé à Chifu, tous se mirent à construire, dans un champ spacieux, un autre palais aussi somptueux et magnifique que celui dans lequel était mort le gouverneur, et pour faire montre des grandes richesses du défunt, ils fabriquèrent autant de galères que les terrains pouvaient en contenir, avec des rouesartistiquement faites, au moyen desquelles on les faisait courir sur le sol. Ils firent, de la même façon, des éléphants, des chevaux de bois ayant toute l’apparence des animaux vivants que montait le gouverneur quand il vivait.⁽⁶⁾

            Xét thấy khi di quan ra tới Chifu: người ta bắt đầu dựng trên một cánh đồng mênh mông một dinh thự không kém phần lộng lẫy. Một dinh thự không thể xây dựng được liền, sao nhanh chóng vậy! Xét xem dinh thự đó được dùng vào việc gì: 

+  Giữa dinh họ dựng một ngôi đền tuyệt tác với bàn thờ rất đẹp, trên đó đặt quan tài được phủ bằng nhiều chữ tượng hình khác nhau, tranh và đồ thủ công khéo léo gây nên sự sùng bái mê tín ở những người ngoại đạo này. Đồng thời trong 3 ngày liên tục họ tiến hành nhiều lễ tế khác nhau, nhiều nghi thức với sự góp mặt của năm, sáu trăm nhà sư.⁽⁷⁾

            Rõ ràng ở đây không phải là dinh thự tráng lệ, mà là kiến trúc tạm bợ được trang trí lộng lẫy bằng đồ hàng mã, có thiết trí đặt bàn thờ (hẳn là bàn vong của người mất), đặt quan tài, và làm chỗ tiến hành các nghi thức lễ tang. Qua vậy, dinh thự không kém phần lộng lẫy nầy Việt ngữ nôm na gọi là Rạp tang lễ mới phù hợp. Vì sau 3 ngày liên tục tiến hành nghi lễ và đãi đằng khách đưa tang, viếng tang tới 2.000 người. Crstoforo Borri ghi nhận dinh thự được thiêu rụi chỉ giữ lại quan tài để mai táng:

+  Ces trois jours finis. on mit le feu à toute cette machinerie, brûlant le palais et le temple avec tous ses ornements et apparats, conservant seulement le cercueil avec le cadavre qui fut ensuite enterré.⁽⁸⁾

     Xong ba ngày đó, người ta châm lửa đốt cả công trình, thiêu rụi dinh thự, đền đài và hết thảy đồ trang trí, hoa văn, chỉ giữ lại quan tài để mai táng.⁽⁹⁾

            Chỉ riêng một từ palais trong tiếng Pháp, Việt ngữ có lắm từ biểu thị trọn vẹn ngữ nghĩa của không gian ngữ cảnh. Tương tự như vậy, với từ Le Gouverneur du Pulucambi trong Tường thuật của Cristoforo Borri được dịch là Quan Trấn thủ Quy Nhơn, hay quan Tuần phủ Quy Nhơn, người đọc dễ hiểu lầm, tin là một Tuần phủ nào đó trong sử Việt. Trong khi Việt ngữ có từ trung tính để dịch cho Le Gouverneur du Pulucambi là người Đứng đầu phủ Quy Nhơn hoặc là người Toàn quyền phủ Quy Nhơn ◙

Phan Trường Nghị

Chú thích:

(1)    Xứ Đàng Trong, Nxb Tổng Hợp TpHCM 2019, tr.153

(2)    Tập san Đô Thành Hiếu Cố, số tháng 7-12 1931, tr.349

(3)    Xứ Đàng Trong, Nxb Tổng Hợp TpHCM 2019, tr.165

(4)    Tập san Đô Thành Hiếu Cố, số tháng 7-12 1931, tr.356

(5)    Tập san Đô Thành Hiếu Cố, số tháng 7-12 1931, tr.356

(6)    Tập san Đô Thành Hiếu Cố, số tháng 7-12 1931, tr.358

(7)    Xứ Đàng Trong, Nxb Tổng Hợp TpHCM 2019, tr.168

(8)    Tập san Đô Thành Hiếu Cố, số tháng 7-12 1931, tr.359

(9)    Xứ Đàng Trong, Nxb Tổng Hợp TpHCM 2019, tr.168