Năm 1631 tại La Mã, Linh mục Cristoforo Borri xuất bản tập Tường Thuật Về Sứ Mạng Mới Của Các Linh Mục Dòng Jésus Tại Vương Quốc An Nam (Relatione della nuova missione delli P.P. della Compagnia di Gesù al Regno della Cocincina). Sau đó sách đã được dịch ra nhiều thứ tiếng. Năm 1931 tập san Đô Thành Hiếu Cổ ở Việt Nam đã cho đăng Tường Thuật của Cristoforo Borri với bản dịch qua tiếng Pháp của Bonifacy. Từ bản tiếng Pháp, nhiều sách Việt ngữ cũng đã xuất bản, nhưng ngôn ngữ dịch không đủ diễn tả hàm nghĩa của sự việc. Nên người đọc không tiếp cận đúng những gì mà Borri mô tả. Thử xét sách gần đây nhứt là Xứ Đàng Trong của Nxb Tổng hợp TpHCM năm 2019:
XÉT TỪ PLAIS ĐƯỢC DỊCH RA VIỆT NGỮ
1) Trong đoạn mô tả bắt đầu vào địa phận
Pulucambi (phủ Quy Nhơn), từ cửa Kim Bồng, các thừa sai lên bờ dùng đường bộ đi
đến chỗ làm việc của quan Toàn quyền phủ Quy Nhơn (Le Gouverneur de Pulucambi):
+ Theo lối đó, chúng tôi đã tới phủ Quy
Nhơn; khi chỉ còn lại một ngày đường
nữa là tới tư dinh của quan Tuần phủ thì ông lại muốn cho chúng tôi được
giải trí nên đổi sang đường bộ, ông lệnh cho người ta mang tới 7 cỗ voi và để
tăng thêm phần vinh dự, ông cho 100 người hộ tống, kẻ cưỡi ngựa, kẻ chạy bộ
theo đoàn.(1)
Nguyên văn bản tiếng Pháp: De cette façon nous arrivâmes à la province de Pulucambi; alors qu’il restait
encore une journée de chemin avant de joindre le palais du gouverneur,
il voulut, pour mieux nous récréer, qu’elle se fît par terre, et à cet effet, il ordonna qu’on amenât sept
éléphants, et pour nous honorer plus encore, il nous fit accompagner de cent
hommes, partie à pied, partie à cheval.(2)
Căn
cứ Giáp Ngọ niên Bình Nam đồ năm 1774 thì le palais du gouverneur là phủ đường của phủ Quy Nhơn, dịch là tư dinh của quan Tuần phủ, e rằng người đọc sẽ hiểu đây
là dinh thự riêng của quan Gouverneur de Pulucambi.
2) Trong đoạn mô tả các onsaij được đưa tới để làm lễ chiêu hồn cho quan Gouverneur de Pulucambi:
+ Để hoàn thành một nghi lễ mê tín khác theo phong tục nước
này, một vài onsaij biết thuật chiêu hồn được đưa tới dinh thự quan Tuần phủ.
Gia quyến cho rằng ai đó nói được những điều bí mật liên quan tới hồn người đã
khuất là một ơn huệ lớn.(3)
Nguyên văn bản tiếng Pháp: Vinrent au palais du gou-verneur certains onsaij qui exercent la négromancie, afin d’accomplir une autre cérémonie. superstitieuse, suivant la coutume du pays. Les parents considèrent comme une grande faveur qu’il y ait quelqu’un qui puisse parler des choses cachées en ce qui concerne l’âme du défunt.(4)
Theo đoạn văn, chỗ làm lễ chiêu hồn cho quan Gouverneur
de Pulucambi cũng là nơi ông mất. Ông mất vì bị cảm nắng khi
đi săn. Quan chức xưa đi săn đông đảo binh lính, phải dựng trại để săn tới mấy
ngày liền, quan Gouverneur
cưỡi Voi đi săn là một chứng cớ. Vậy chỗ ông mất là một dinh trại được dựng lên
để đi săn.
Tập
quán xưa ở Đàng Trong người mất ở ngoài đường, ở bên ngoài kiêng cữ không đưa về nhà, nên
đây cũng là nơi làm lễ chiêu hồn cho ông. Khi đưa quan tài ra Chifu (ở thành phố
Benda) mai táng, chỗ ông mất, Borri đã ghi nhận: “Le palais dans lequel il
était mort demeurant complètement sans habitants, afin qu’il tombe en ruines,
sans qu’il en reste aucun vestige”. – Dinh thự nơi quan Tuần phủ qua đời bị
bỏ hoang, đổ nát không còn một dấu tích gì. Qua vậy, dinh thự quan Tuần
phủ ở những đoạn văn trên đây sẽ làm người đọc hiểu đấy là nhà của quan Gouverneur de Pulucambi.
Việt ngữ có từ khác diễn tả không gian ngữ cảnh của plais, phù hợp ở đây
là Trại săn.
3) Trong đoạn mô tả khi đám tang đưa quan tài tới
Chifu ở thành phố Benda, bản Việt ngữ trình bày:
+ Khi đám tang tới Chifu, người
ta bắt đầu dựng trên một cánh đồng mênh mông một dinh thự không kém phần lộng
lẫy so với dinh thự mà quan Tuần phủ đã qua đời. Và để thể hiện sự
giàu có của người mất, họ làm cơ man nào là thuyền với những bánh xe cho phép
di chuyển trên mặt đất. cũng như vậy họ làm cả voi và ngựa gỗ giống hệt những
con vật mà quan Tuần phủ vẫn cưỡi lúc sinh thời.(5)
Nguyên văn bản tiếng Pháp: Lorsque le
cortège fut arrivé à Chifu, tous se mirent à construire, dans un champ
spacieux, un autre palais aussi somptueux et magnifique que celui dans
lequel était mort le gouverneur, et pour faire montre des grandes richesses
du défunt, ils fabriquèrent autant de galères que les terrains pouvaient en
contenir, avec des rouesartistiquement faites, au moyen desquelles on
les faisait courir sur le sol. Ils firent, de la même façon, des éléphants, des
chevaux de bois ayant toute l’apparence des animaux vivants que montait le
gouverneur quand il vivait.(6)
Xét thấy khi di quan ra tới Chifu: người ta bắt đầu dựng trên một cánh đồng mênh mông một dinh thự không kém phần lộng lẫy. Một dinh thự không thể xây dựng được liền, sao nhanh chóng vậy! Xét xem dinh thự đó được dùng vào việc gì:
+ Giữa dinh họ dựng một ngôi đền
tuyệt tác với bàn thờ rất đẹp, trên đó đặt quan tài được phủ bằng nhiều chữ tượng
hình khác nhau, tranh và đồ thủ công khéo léo gây nên sự sùng bái mê tín ở những
người ngoại đạo này. Đồng thời trong 3 ngày liên tục họ tiến hành nhiều lễ tế
khác nhau, nhiều nghi thức với sự góp mặt của năm, sáu trăm nhà sư.(7)
Rõ
ràng ở đây không phải là dinh thự tráng lệ, mà là kiến trúc tạm bợ được
trang trí lộng lẫy bằng đồ hàng mã, có thiết trí đặt bàn thờ (hẳn là bàn
vong của người mất), đặt quan tài, và làm chỗ tiến hành các nghi thức lễ tang. Qua vậy, dinh
thự không kém phần lộng lẫy nầy Việt
ngữ nôm na gọi là Rạp tang lễ mới phù hợp. Vì sau 3 ngày liên tục
tiến hành nghi lễ và đãi đằng khách đưa tang, viếng tang tới 2.000 người.
Crstoforo Borri ghi nhận dinh thự được thiêu rụi chỉ giữ lại quan tài để
mai táng:
+ Ces trois jours finis. on mit le
feu à toute cette machinerie, brûlant le palais et le temple avec tous ses
ornements et apparats, conservant seulement le cercueil avec le cadavre qui fut
ensuite enterré.(8)
Xong ba ngày đó, người ta châm lửa đốt cả công trình, thiêu rụi dinh thự,
đền đài và hết thảy đồ trang trí, hoa văn, chỉ giữ lại quan tài để mai táng.(9)
Chỉ riêng một từ palais trong tiếng Pháp, Việt ngữ có lắm từ biểu thị trọn vẹn ngữ nghĩa của không gian ngữ cảnh. Tương tự như vậy, với từ Le Gouverneur du Pulucambi trong Tường thuật của Cristoforo Borri được dịch là Quan Trấn thủ Quy Nhơn, hay quan Tuần phủ Quy Nhơn, người đọc dễ hiểu lầm, tin là một Tuần phủ nào đó trong sử Việt. Trong khi Việt ngữ có từ trung tính để dịch cho Le Gouverneur du Pulucambi là người Đứng đầu phủ Quy Nhơn hoặc là người Toàn quyền phủ Quy Nhơn ◙
Phan Trường Nghị
Chú thích:
(1) Xứ
Đàng Trong,
Nxb Tổng Hợp TpHCM 2019, tr.153
(2) Tập
san Đô Thành Hiếu Cố, số tháng 7-12 1931, tr.349
(3) Xứ
Đàng Trong,
Nxb Tổng Hợp TpHCM 2019, tr.165
(4) Tập
san Đô Thành Hiếu Cố, số tháng 7-12 1931, tr.356
(5) Tập
san Đô Thành Hiếu Cố, số tháng 7-12 1931, tr.356
(6) Tập
san Đô Thành Hiếu Cố, số tháng 7-12 1931, tr.358
(7) Xứ
Đàng Trong,
Nxb Tổng Hợp TpHCM 2019, tr.168
(8) Tập
san Đô Thành Hiếu Cố, số tháng 7-12 1931, tr.359
(9) Xứ
Đàng Trong,
Nxb Tổng Hợp TpHCM 2019, tr.168
