Đất Hoài Nhơn trên Giáp Ngọ niên Bình Nan đồ năm 1774
QUAN GOUVERNEUR DE PULUCAMBI
TRONG TƯỜNG THUẬT CỦA BORRI
Pulucambi là phủ Quy Nhơn của Xứ
Đàng Trong, các giáo sĩ phương Tây thế kỷ XVII đã chép theo ngôn ngữ giao
thương của các nước Âu Tây thời bấy giờ. Trong Tường Thuật Về Sứ Mạng Mới Của Các
Linh Mục Dòng Jésus Tại Vương Quốc An Nam, Linh mục Cristoforo Borri gọi người bảo trợ đưa các thừa sai về Nước Mặn lập trú sở truyền giáo là Le Gouverneur de Pulucambi. Có
lẽ nên dịch đúng nghĩa của nó là người Đứng đầu ở phủ Quy Nhơn, hoặc người Toàn quyền ở phủ Quy Nhơn, nếu
dịch là quan Tuần phủ Quy Nhơn, người đọc sẽ mơ hồ cho là một ông Tuần phủ nào đó!
Dựa theo bản Việt ngữ Xứ Đàng
Trong của Nxb Tổng Hợp TpHCM năm 2019, và tập san Đô Thành Hiếu Cổ số
tháng 7-12 năm 1931 có bản tiếng Pháp của Bonifacy, ghi nhận xem nhân vật Le
Gouverneur de Pulucambi mà Cristoforo Borri đã mô tả:
1)
Quan Gouverneur de Pulucambi xuất hiện trong Tường thuật
Năm 1616 tại Turon (Đà
Nẵng), một vụ hạn hán đã khiến chúa Quảng Nam (thế tử Nguyễn Phúc Kỳ) trục xuất
các thừa sai ở đây, để xoa dịu giới onsaij đang cho rằng đất nước hạn
hán vì thần linh trừng phạt dân chúng, họ đã để người ngoại quốc vào rao giảng
đạo trái ngược với việc phụng thờ. Các pháp sư (Borri chép là onsaij)
sau khi cầu đảo chỉ được một ít mưa, dù không đủ nhiều đã phỉ báng các thừa sai
phụng sự Thiên chúa. Dân Đà Nẵng đã đốt nhà thờ và Đức cha Francesco de Buzome
phải lưu lạc, hấp hối ngoài bãi hoang. Quan Gouverneur de Pulucambi có mặt
ở Đà Nẵng thấy vậy, động lòng thương xót đưa Đức cha Buzome về Quy Nhơn chữa bệnh.
Năm 1618, Cristoforo Borri từ Macao
nhận sứ vụ đến Hội An, trong sự kiện dựng Thánh giá cho nghĩa trang tín đồ Công
giáo, ông gặp quan Gouverneur de Pulucambi và Đức cha Buzome. Sau đó
quan Gouverneur de Pulucambi đã đưa các thừa sai Francesco de Buzome,
Francesco di Pina, Cristoforo Borri cùng về Pulucambi (phủ Quy Nhơn) để lập trú sở (residentia) truyền
giáo.
2)
Quan Gouverneur de Pulucambi có thẩm quyền và uy thế cả bên ngoài địa phận phủ
Quy Nhơn
Trên đường về Quy Nhơn thuyền cập
các cảng ven biển Quảng Ngãi, Borri mô tả:
+ Chúng tôi
thỏa chí dong buồm suốt 12 ngày, sáng và chiều cập bến, bởi vì tất cả các cảng
đều nằm sát thị trấn hoặc thành phố lớn của phủ Quảng Nghĩa, ở đây quan Tuần
phủ cũng có uy thế như ở Quy Nhơn vậy.(1)
Nguyên
bản tiếng Pháp : Avec cette commodité, nous naviguâmes douze grandes journées,
abordant dans les ports le matin et le soir, car tous les ports étaient situés
près des bourgs, ou des grandes cités de la province de Quanghia, dans laquelle
le gouverneur avait la même autorité que dans sa province de
Pulucambi.(2)
Xét từ autorité trong câu
văn, với Việt ngữ nó không chỉ mang nghĩa uy thế, nó còn bao hàm nghĩa quyền
lực – quyền hạn, có quyền hạn… Như vậy đủ nghĩa là “quan le
gouverneur de Pulucambi cũng có thẩm quyền và uy thế ở phủ Quảng Ngãi giống
như ở phủ Quy Nhơn vậy”.
3) Quê
quán của Quan Gouverneur de Pulucambi
Theo tập tục dù mất ở đâu, người Việt
cũng thường an táng ở quê nhà. Nếu mất ở xa, sau cháu con cũng thường cải táng đem
về quê, để dễ bề hương khói. Xét Borri ghi nhận quan Gouverneur de Pulucambi mất
ở vùng phía Nam Bình Định, phải đưa quan tài đi tới 3 ngày đường ra Chifu an táng.
Xét bản đồ do sác thừa sai dòng Jésus
vẽ xứ Đàng Trong năm 1650, thấy phủ Quy Nhơn (Pulocambi/Pulucambi) tính từ Nam
ra Bắc có 3 địa danh: Nehot Man, Nehot Nohot và Benda nằm bên con sông, mỗi địa
danh có vẽ biểu tượng một thành phố. Có thể xác nhận đó là 3 thành phố Nước Mặn,
Nước Ngọt và Bến Đá, là 3 huyện Tuy Viễn, Phù Ly và Bồng Sơn thời bấy giờ.
Chifu là ký âm của các thừa sai gọi
cho cửa biển Thì Phú/Thời Phú tức là cửa biển An Dũ ngày nay. Vậy quan Gouverneur
de Pulucambi an táng ở nơi thuộc thành phố Bến Đá, phía Bắc Bình Định ngày nay.
Ở đây có tập quán đãi tiệc “mâm cao cỗ đầy” mà ở phía Nam Bình Định không có.
Trong Tường thuật của Borri có mô tả cảnh tang quyến đãi khách đưa tang, khách viếng
tang tiệc cỗ đầy mâm cao:
+ Tiệc tùng tuy
vậy vẫn tiếp tục duy trì cho gần hai ngàn chức sắc, mỗi người một bàn nhỏ, và
theo lệ, mỗi bàn bày biện hơn hai trăm món ăn.(3)
Nguyên
bản tiếng Pháp: Les banquets se continuaient cependant pour près de deux mille
personnes de qualité, ayant chacune leur petite table, comme il est coutume,
chaque table étant chargée de plus de deux cents plats.(4)
4)
Trong gia đình, Quan Gouverneur de Pulucambi có ít nhất 2 chị em gái
Một người ở quãng đường từ cửa Kim Bồng
đến phủ đường Quy Nhơn, khi đoàn thừa sai đến đầu địa phận Pulucmbi rời thuyền
chuyển sang đi đường bộ. Tại nhà chị/em gái của Quan Gouverneur các thừa sai nghỉ chân, được thết
đãi các món ăn nấu theo kiểu của người Âu:
+ Tại nhà của
một người chị em gái của quan Tuần phủ, người ta dọn ra cho chúng tôi một bữa đại
tiệc hoành tráng với những món ăn không chỉ đa dạng, chất lượng, dồi dào mà còn
phong phú về khẩu vị, có cả những món nấu theo kiểu Âu dù cho quan Tuần phủ lẫn
những người nhà chẳng hề nếm đến chúng.(5)
Nguyên
bản tiếng Pháp : Dans la maison d’une de ses sœurs, on nous offrit un banquet
spendide, non seulement par la variété, la quantité et l’abondance des plats,
mais encore plus par la variété des assaisonnements, nous ayant fait préparer
toutes choses à notre mode d’Europe, bien que ni le gouverneur, ni d’autres
personnes de la maison n’en goûtassent.(6)
Một người xuất hiện trong lễ chiêu hồn
cho quan Gouverneur de Pulucambi, khi ông mất vì cảm nắng ở Trại săn.
Người nầy tuổi tác khá cao phải chống gậy, đi lại phải có người dìu đỡ. Décrépite
có nghĩa là đã lọm khọm, lụ khụ.
+ Cuối cùng
xuất hiện một người chị mà lúc sinh thời, quan Tuần phủ yêu thương nhất, bà ấy
cũng cầu xin ân huệ này, và đột nhiên bà có những dấu hiệu của quỷ nhập bởi vì
vốn tuổi tác đã cao mà bỗng dưng bà bước đi không cần ai dìu đỡ. Trước sự kinh
ngạc của mọi người, bà bắt đầu nhảy múa, uyển chuyển và nhẹ nhàng hệt một cô
gái trẻ, và cây gậy bị bà ném đi lúc nãy thì vẫn lơ lửng trong không trung…(7)
A la
fin comparut une sœur du gouverneur, qu’il avait aimée plus que toutes les
autres pendant sa vie, elle demanda elle aussi que cette faveur lui fut
accordée et donna subitement les signes manifestes d’être possédée du démon,
car étant déjà décrépite par l’âge, et pouvant à peine marcher sans
soutien, elle commença, au grand étonnement des assistants, à danser, aussi
rapide et légère qu’une jeune fille, et son bâton, qu’elle avait jeté, resta
suspendu en l’air pendant…(8)
5)
Trong gia đình, Quan Gouverneur de Pulucambi có con trai là Phó toàn quyền của
phủ Quy Nhơn
Khi đưa quan tài quan Gouverneur de
Pulucambi ra Chifu (thuộc thành phố Benda) an táng, sau đó Borri có nhận xét:
+ Theo lệnh
chúa, chi phí cho những việc này ăn vào lương bổng ba năm của quan Tuần phủ,
bởi lẽ suốt thời gian này không có ai thay thế vị trí của ông, người ta tin rằng
linh hồn ông đã được phong thần nên ông vẫn tiếp tục cai quản đất này. Tuy
nhiên con trai ông được bổ nhiệm chức Hiệp trấn và Cai bạ.(9)
Nguyên
bản tiếng Pháp : Par ordre du roi, tous les revenus assignés durant ces trois
ans au gouverneur de la province, car, pendant ce temps là, aucun autre
gouverneur ne fut nommé; on était persuadé que l'âme du défunt, déjà placée au
nombre des dieux, pouvait continuer à gouverner pendant ces trois ans. On lui
substitua cependant, pour vice-gouverneur et lieutenant, son
propre fils,(10)
Theo tục lệ ngày xưa khi cha mẹ mất,
người con là sĩ tử không được phép đi thi, hoặc nếu là quan chức phải nghỉ việc,
phải ở nhà cư tang 3 năm cho tròn đạo hiếu. Năm Cristoforo Borri ở Nước Mặn,
khi quan Gouverneur de Pulucambi mất, Borri chép: người con đang là vice-gouverneur
(Phó toàn quyền phủ Quy Nhơn) được bổ nhiệm thay thế chức của cha. Tức là bấy
giờ Pulucambi chắc đang trong tình thế không thể vắng chủ. Và con ông là Phó toàn quyền,
mà cũng là một võ quan (hiểu theo nghĩa của từ mà Borri diễn giải: lieutenant)
được bổ nhiệm liền không phải cư tang theo hạn định.
6)
Quan Gouverneur de Pulucambi trong Tường thuật của Borri là ai !?
1._ Điều trước
tiên nhận thấy ngay Phó tướng Quảng Nam Trần Ngọc Phân mới đủ thẩm quyền ở Hội
An tiếp xúc các thừa sai đang bị xua đuổi, xa lánh. Ông mới đủ quyền đưa các
linh mục nầy về Nước Mặn, xây dựng nhà thờ cho họ như ngoài Đà Nẵng.
Và tại
Quảng Ngãi, Phó tướng Quảng Nam cũng có thẩm quyền và uy thế ở đây hơn là Trần
Đức Hòa. Xét theo quyền hạn Khám lý phủ Hoài Nhơn không thể có thẩm quyền ở phủ
Quảng Ngãi được, dù cho Trần Đức Hòa được kề cận Chúa Đàng Trong.
2._ Xét chị/em
gái của quan Gouverneur de Pulucambi xuất hiện trong lễ chiêu hồn tuổi đã cao,
lọm khọm thì quan Gouverneur de Pulucambi cũng phải già. Ở đây tuổi của Trần Ngọc
Phân phải già hơn tuổi của Trần Đức Hòa là điều hiển nhiên, không có gì phải lý
giải.
3._ Xét con của
quan Gouverneur de Pulucambi là vice-gouverneur (Phó toàn quyền phủ Quy
Nhơn) : Con của Trần Ngọc Phân là Trần Đức Hòa. Trần Đức Hòa với chức Khám lý tại Quy Nhơn, hiện
chỉ dưới quyền cha là Phó tướng Quảng Nam.
Trần ngọc Phân là Phó tướng Quảng
Nam, hẳn nhiên thẩm quyền của ông ở Quy Nhơn phải đứng đầu, nên dưới con mắt của
Borri, Trần Ngọc Phân là Le Gouverneur de Pulucambi. Borri gọi Khám lý phủ Quy
Nhơn Trần Đức Hòa là Vice-gouverneur de Pulucambi có gì là không hợp lý đâu. Nếu
đặt Trần Đức Hòa vào vị trí Gouverneur de Pulucambi, con của ông là Trần Đức
Nghi đến sau năm 1651 chỉ mới là Đề đốc phủ Quy Ninh (tức phủ Quy Nhơn), thì
làm sao năm 1619-1620 là Phó Toàn quyền lên thay Cha để đứng đầu phủ Quy Nhơn và cả xứ Quảng Nam được!
Phó Toàn quyền phủ Quy Nhơn được đặc
cách bổ nhiệm thay thế chức của cha liền, không đợi qua hết thời hạn cư tang,
vì lúc bấy giờ tình hình của xứ Quảng Nam lắm bề bộn. Phía Bắc thì 2 em của chúa Sãi âm
mưu liên kết với quân Trịnh để soán ngôi chúa của anh. Phía Nam thì Luu thủ phủ
Phú Yên liên kết với người Chiêm manh nha “làm phản”!
Tình hình phía Bắc của xứ Quảng Nam
theo Đại Nam thực lục chép vào năm Canh Thân 1620:
+ Chưởng cơ là Hiệp và Trạch (con thứ 7, thứ 8 của Thái tổ)
mưu nổi loạn, gửi mật thư xin họ Trịnh phát binh, tự mình làm nội ứng, hẹn khi
nên việc thì chia đất này cho trấn giữ. Trịnh Tráng khiến đô đốc Nguyễn Khải
đem 5.000 quân đóng ở Nhật Lệ (thuộc huyện Phong Lộc) để đợi. Hiệp và Trạch sợ
chưởng cơ Tôn Thất Tuyên (con thứ 4 của Hòa quận công Tôn Thất Hà) nên chưa dám
hành động.(11)
Còn phía Nam, Đại Nam thực lục
chép vào năm Kỷ Tị 1629:
+ Văn Phong
ở Phú Yên dùng quân Chiêm Thành để làm phản. Phó tướng Nguyễn Phúc Vinh (con trưởng Mạc Cảnh Huống, lấy
công chúa Ngọc Liên, cho theo quốc tính, sau đổi làm [hệ tính] Nguyễn Hữu) đi
đánh dẹp yên và lập dinh Trấn Biên. (Khi mới mở mang, những nơi đầu địa giới đều
gọi là Trấn Biên). Vì có công ấy, đặc biệt cho dùng ấn son.(12)
Chức Lưu thủ là tên gọi của chức Tổng binh ngày trước, tức cũng như là chức Khám lý lúc bấy giờ. Lưu thủ Văn
Phong (sử không chép họ của ông) được giao trấn giữ phủ Phú Yên năm
1611, sau ông liên kết với người Chiêm bị gọi là làm phản. Đến năm 1629 thì Phó tướng Nguyễn Phúc Vinh được chúa Sãi sai vào đánh dẹp và lập ra doanh Trấn Biên, tách Phú Yên ra khỏi quân doanh Quảng Nam. Việc được thực
lục chép năm 1629, nhưng manh nha làm phản, liên kết với người Chiêm ít gì
cũng xảy ra vào năm 1620.
Ở đây xâu chuỗi lại, thấy được khoảng
trống của sử liệu Việt Nam: Năm 1602 Đại Nam thực lục ghi nhận Phó tướng
Quảng Nam là Trần Ngọc Phân. Và năm 1629 ghi nhận Phó tướng là Nguyễn Phúc
Vinh.
Nếu nối kết với Tường thuật của
Borri, nhận ra khi quan Toàn quyền phủ Quy Nhơn (là Phó tướng Quảng Nam Trần Ngọc
Phân) mất, con của ông (là Phó toàn quyền phủ Quy Nhơn) được bổ nhiệm thay chức
của cha. Như vậy Trần Đức Hòa có thể đã đảm nhiệm chức Phó tướng Quảng Nam thay
cha. Đến năm 1629 mới thấy sách sử của Quốc sử quán triều Nguyễn chép chức Phó tướng
do Nguyễn Phúc Vinh đảm nhiệm, và kể từ thời điểm nầy phủ Phú Yên là quân doanh
Trấn Biên.
7)
Phó tướng Trần Ngọc Phân có còn tại thế khi Cristoforo Borri gọi ông là Quan
Gouverneur de Pulucambi không!
Nếu xét sự kiện năm 1559 Đô chỉ huy
sứ vệ Cẩm Y Hoàng Đình Ái được phong Vinh quận công lúc 32 tuổi. Đến năm 1564
Đô chỉ huy sứ vệ Cẩm Y Trần Ngọc Phân được ban tước Dương Đàm hầu, tạm cho Trần
Ngọc Phân cũng chừng 30 là hợp lý, vì vệ Cẩm Y bảo vệ vua và triều thần luôn bị
Nhà mạc nhắm đến để tấn công thì người trẻ dễ có huân công. Cũng hợp lý nữa vì
lúc ấy, năm 1564 Trưởng nam của ông là Trần Đức Hòa tiếp nhận tản chức Hoằng
Tín đại phu thuộc hạ ban, tức dự hàng Tòng thất phẩm. Tản chức là chức quan
không thực chức, nhưng theo điển lệ đời Hồng Đức mà đời Trung hưng tuân theo
thì Hoằng tín đại phu phải dự hàng Chánh ngũ phẩm.(13)
Sắc trao chức Hoằng Tín đại phu cho
Trần Đức Hòa thuộc hạ ban, không được Chánh ngũ phẩm vì tuổi của ông lúc
ấy còn nhỏ, phải tập sự chờ đủ tuổi thành niên, mới đủ thông tự (通敘) xếp
đúng bậc được. Thông tự là những chuẩn mức thứ tự, được căn cứ để xếp thứ bậc
quan lại.
Đoán định Ông lúc ấy dưới 15 tuổi. Dựa
theo sắc phong ngày 12 tháng 6 năm Quang Hưng thứ 8 (tức năm 1585), sắc cho biết
trước đó Trần Đức Hòa theo Tả tướng Trường quốc công Trịnh Tùng đánh giặc có
công nên được ban tước Phước Điền hầu. Sớm được tước hầu thì cũng phải trên dưới
20. Từ năm 1564 Trần Đức Hòa dưới 15 tuổi. Khi theo Trịnh Tùng đánh Mạc Kính Điển
năm 1572 thì bấy giờ Ông đúng là cỡ 20 – 22 tuổi.
Mở được khởi điểm: năm 1564 Đô chỉ
huy sứ vệ Cẩm Y Dương Đàm Hầu Trần Ngọc Phân chừng 30. Đến năm 1594 được phong
Phó tướng quân doanh Quảng Nam thì Ông vừa 60. Năm 1618 Cristoforo Borri qua Nước
Mặn thì Phó tướng Quảng Nam Dương Đàm hầu chưa được 85 tuổi. Với tuổi nầy ông về
hưu chưa!
Lệ trí sĩ thời Lê được Phan Huy Chú
khảo chứng trong Quan Chức chí của Lịch triều Hiến chương loại chí:
+ Đến đầu thời Trung hưng, các đại thần được về nghỉ việc, hạn tuổi chưa nhất định (như Thái phó Nguyễn Thực, Thiếu
phó Nguyễn Minh Triết về hưu đều 80 tuổi).(14)
Cũng theo khảo chứng đó, Thượng thư Binh bộ Nguyễn Khải về hưu ở tuổi
78, Tể tướng Phạm Công Trứ (1600-1675) về hưu ở tuổi 70. Đến đời Lê Hiển Tông
năm 1720 cho 65 tuổi thì được về nghỉ, từ đó về sau mới thành nếp cho lệ trí sĩ
nghỉ hưu. Quãng đầu đời Trung hưng việc về hưu chưa có hạn tuổi nhất định. Như
vậy thời bấy giờ, quãng 1618 Trần Ngọc Phân vẫn còn đương chức nếu còn tại thế.
Hẳn là như vậy,
dù tuổi bát tuần nhưng còn cưỡi Voi đi săn được, Trần Ngọc Phân còn sức khỏe
nên còn đương chức. Trong khi cùng lứa thì người chị/em gái của Ông thấy đã lọm
khọm, đi phải có người dìu đỡ như Cristoforo Borri đã mô tả.
Qua vậy, rõ ràng bóng dáng của Phó tướng
Quảng Nam Trần Ngọc Phân là Le Gouverneur de Pulucambi trong Tường thuật của
Linh mục Cristoforo Borri. Việc nối kết để nhận diện hản nhiên không thể gọi là
thông suốt, nhưng ít ra cũng giải thích được phân vân của nhiều người:
+ Thừa nhận Le
Gouverneur de Pulucambi là Trần Đức Hòa, nhưng Borri chép là Ông mất quãng năm
1619-1620, trong khi thư tịch cổ Việt Nam chép Cống quận Trần Đức Hòa còn tiến cử Đào
Duy Từ lên chúa Sãi năm 1623 hoặc 1627 ◙
Phan Trường Nghị
Chú thích:
(1) Xứ
Đàng Trong,
Nxb Tổng Hợp TpHCM 2019, tr.152
(2) Tập
san Đô Thành Hiếu Cố, số tháng 7-12 1931, tr.348
(3) Xứ Đàng Trong, Nxb Tổng Hợp TpHCM 2019, tr.168
(4) Tập san Đô Thành Hiếu Cố, số tháng 7-12 1931, tr 358
(5) Xứ
Đàng Trong,
Nxb Tổng Hợp TpHCM 2019, tr.153
(6) Tập
san Đô Thành Hiếu Cố, số tháng 7-12 1931, tr.349
(7) Xứ
Đàng Trong, Nxb Tổng Hợp TpHCM 2019, tr.165
(8) Tập
san Đô Thành Hiếu Cố, số tháng 7-12 1931, tr.356
(9) Xứ
Đàng Trong,
Nxb Tổng Hợp TpHCM 2019, tr.169
(10) Tập
san Đô Thành Hiếu Cố, số tháng 7-12 1931, tr.359
(11) Đại
Nam thực lục, tập I, Nxb Giáo dục 2001 bản pdf, tr.40
(12) Đại Nam thực lục, tập I, Nxb Giáo dục 2001 bản pdf, tr.49
(13) Lịch triều Hiến chương loại chí, tập I, Nxb Giáo dục 2005 bản
pdf, tr.629
(14) Lịch triều Hiến chương loại
chí, tập I, Nxb Giáo dục 2005 bản pdf, tr.663
.
