I._
VỀ TRẦN NGỌC PHÂN
Trần Ngọc Phân và Trần Đức Hòa có tên trong sử sách là
theo Đại Nam thực lục tiền biên chép, khi Nguyễn Hoàng về Thuận Hóa
không ra kinh đô nữa, năm 1602 vượt Hải Vân vào Quảng Nam:
+ Bây giờ khám lý phủ Hoài Nhân (nay thuộc Bình Định) là Trần Đức Hòa (bấy giờ gọi là Cống quận công, là con Dương Đàm hầu Trần Ngọc Phân, phó tướng dinh Quảng Nam) đến yết kiến, chúa đãi rất hậu. Rồi trở về Thuận Hóa.(1)
Căn cứ các sắc phong mà họ Trần Đức ở Hoài Nhơn còn lưu
giữ được, như các sắc ngày 28 tháng 7 niên hiệu Chánh Trị thứ 7 (năm 1564):
+ Sắc ban cho Trưởng Nam của Trần
Ngọc Phân là Trần Đức Hòa được chức Hoằng Tín đại phu
+ Sắc ban cho Vợ của Trần Ngọc
Phân là Nguyễn Thị Ngọc (阮氏玉)
được tước phẩm Dương Đàm Chánh phu nhơn. Dương Đàm Chánh phu nhơn là
theo tước Dương Đàm hầu của chồng.
+ Sắc ban cho Mẹ của Trần Ngọc
Phân là Bùi Thị Phần (裴氏蕡)
được tước phẩm Huệ Trung bá Tự phu nhơn. Huệ Trung bá Tự phu nhơn là
theo tước Huệ Trung bá của chồng.
Từ đây thấy được Trần Ngọc Phân được ban tước Dương Đàm hầu vào năm Chánh Trị thứ 7 (năm 1564), đời vua Lê Anh Tông (1558-1571). Thời nhà Lê, khi người có công được phong tước, Cha mẹ Vợ con của họ cũng được nhận tước hàm. Điển lệ ấm phong của triều Lê được Phan Huy Chú ghi nhận trong Lịch Triều hiến chương loại chí: (2)
+ Người được Quận
công thì Cha và Ông đều được phong hầu, Mẹ và Bà đều được phong Chánh phu nhân,
Vợ được phong Quận phu nhân, Con trưởng được phong Triều Liệt đại phu, Các con
khác là Hoằng Tín đại phu, Cháu trưởng được Hiển Cung đại phu
+ Người được tước hầu: Cha và Ông
đều được phong tước Bá, Mẹ và Bà đều được phong Tự phu nhơn, Vợ được phong
Chánh phu nhơn, Con trưởng được phong Hoằng Tín đại phu, Các con khác được Hiển
Cung đại phu, Cháu trưởng được Mậu Lâm lang.
Cha mẹ của Trần Ngọc Phân được tước Huệ Trung bá (惠忠伯), Mẹ được tước phẩm Tự phu nhơn (序夫人), Vợ Trần Ngọc Phân được Chánh phu
nhơn (正夫人)… Xem vậy thời
Lê Trung Hưng (1533-1789) vẫn dùng theo Điển lệ đời Hồng Đức thời Lê.
Khảo sát một sắc phong ngày 28 tháng 7 năm Chánh Trị thứ
7 (tức năm 1564) để nhận diện chức vụ, phẩm hàm của Trần Ngọc Phân, là sắc ban
cho Vợ là Nguyễn Thị Ngọc được phẩm Chánh phu nhơn.
Ảnh
sắc phong được chụp lại từ Trung tâm Lưu trữ Lịch sử Bình Định
勅蓬山縣,蒲堤社阮氏玉,為特進輔國上將軍,錦衣衛都指揮使司,都指揮使揚潭侯陳玉芬妻.可封揚潭正夫人.故勅
正治七年,七月, 二十八日
Phiên âm:
+ Sắc Bồng
Sơn huyện, Bồ Đề xã Nguyễn Thị Ngọc, vi Đặc tiến Phụ quốc Thượng tướng quân, Cẩm
Y vệ Đô chỉ huy sứ ty, Đô chỉ huy sứ Dương Đàm hầu Trần Ngọc Phân thê. Khả
phong Dương Đàm Chánh phu nhân. Cố sắc.
Chánh
Trị thất niên, thất nguyệt, nhị thập bát nhật
Tạm dịch:
+ Sắc ban Nguyễn Thị Ngọc ở xã Bồ Đề huyện Bồng Sơn, là vợ
của Đặc tiến Phụ quốc Thượng tướng quân Trần Ngọc Phân, chức Đô chỉ huy
sứ vệ Cẩm y của Đô chỉ huy sứ ty, tước Dương Đàm hầu.
Xứng phong Dương Đàm Chánh phu nhân. Nên có sắc này.
Niên hiệu Chánh Trị thứ 7, ngày 28, tháng 7
Từ đây biết được Trần Ngọc Phân được phong Dương Đàm hầu
là có quân công khi là Đô chỉ huy sứ
vệ Cẩm y của Đô chỉ huy sứ ty.
Đô chỉ huy sứ ty còn gọi
tắt là Đô ty, gọi theo 3 ty Đô, Thừa, Hiến đời Hồng Đức. Đô Tổng binh sứ ty
coi việc binh chính, Thừa chính sứ ty giữ sổ sách quân và dân, Hiến
sát sứ ty giữ việc tâu bày những lời nói phải, đàn hặc tội lỗi của quan lại
và thẩm xét tra hỏi việc hình ngục. Khâm
Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục của Quốc sử quán triều Nguyễn trình bày 8
chức của 3 ty Đô, Thừa, Hiến thời Lê Trung Hưng: (3)
- Đô Tổng binh sứ ty, đặt 3 chức: Tổng binh sứ (總兵使),
Tổng binh Đồng tri (總兵同知) và Tổng binh Thiêm sự (總兵僉事).
- Tản trị Thừa chính sứ ty, 3 chức Thừa chính sứ, Tham chính và Tham
nghị.
- Thanh hình Hiến sát sứ ty,
đặt chức Hiến sát sứ, và Hiến sát phó sứ.
1) Trần Ngọc Phân nắm vệ Cẩm Y
vào năm nào
Theo Lịch triều Hiến Chương loại chí của Phan Huy
Chú, niên hiệu Thiên Hựu (1556-1557) đời Lê Anh Tông, người nắm vệ Cẩm Y là Đô
chỉ huy sứ Hoàng Đình Ái. Năm 1558 ông đánh
với giặc nhiều trận ác liệt ở bến đò Lục, Hoàng Giang; ông đều có công tiến lên
trước. Năm 1559 ông được tước Vinh quận công, bấy giờ 32 tuổi. Ít lâu sau vâng
mệnh làm Tiên phong đem quân đánh Mạc, do đường Thiên Quan ra Mỹ Lương, Bất Bạt.(4)
Hoàng Đình Ái làm Tiên phong theo Trịnh Kiểm ra Bắc, có lẽ
lúc nầy vệ Cẩm Y được Trần Ngọc Phân tiếp nhận. Cẩm Y vệ là lực lượng bảo vệ
Vua và triều thần. Ở hành tại An Trường, (thời nhà Nguyễn, An Trường thuộc
Thụy Nguyên phủ Thiệu Hóa, tỉnh Thanh Hoa) Trần Ngọc Phân chắc có quân công
nên mới được tước Dương Đàm hầu, vì vậy có săc năm 1564 ban cho Cha mẹ Vợ con
được nhận phẩm hàm. Vậy có thể xác định năm Trần Ngọc Phân nhận chức Đô chỉ huy
sứ vệ Cẩm Y là năm thay cho Vinh quận công Hoàng Đình Ái.
2) Trần Ngọc Phân được phong
Phó tướng vào năm nào
Các sắc phong mà Họ tộc Trần Đức ở Hoài Nhơn còn lưu giữ,
có Sắc ngày 16 tháng 5 năm Quang Hưng thứ 17 tức năm 1594, là Sắc phong vua Lê cho
ông đảm nhiệm chức Phó tướng của quân doanh Quảng Nam.
Ảnh
sắc phong được chụp lại từ Trung tâm Lưu trữ Lịch sử Bình Định
Nguyên văn sắc phong có 12 dòng, qua thời gian bị mòn khuyết 7 chữ cuối ở 7 dòng đầu. Lộc
Xuyên Đặng Quý Địch đã xét vết tích tự dạng còn sót lại, đề nghị điền thay những
chữ bị mòn khuyết thành bản sắc phong hoàn chỉnh. Ông phiên âm và dịch nghĩa
trong tập Trần Đức Hòa Tư Liệu, Nxb Văn hóa Dân tộc năm 2004.
Tiếp nhận 7 chữ điền khuyết của Lộc
Xuyên, chỉ thay thế chữ Ngư (魚) ở cuối dòng thứ 5 bằng chữ Di (夤), vì cùng
có dạng nháy Cá ở trên đầu như vết tích của sắc phong. Nhưng chữ (夤)thể hiện rõ nhiệm vụ của chức Đô Tổng
binh Thiêm sự của Trần Ngọc Phân hơn là chữ Ngư (魚).
Từ đây có Nguyên văn của sắc phong:
勅廣南處,都緫兵使司都緫兵僉事,鎮邉營副將楊潭侯.
陳貴府丈夫,資格國士風流.緫兵戎邉境立功趙邉良將.控夤面捍留禦患,越甸福神.蕩平黙相於威灵,尊奬載加於禮數.
可加封:廣南處,都緫兵使司都緫兵僉事,鎮邉營副將楊潭侯果毅陳貴府.故勅
光興十七年,
五月,十六日
Phiên âm:
Sắc Quảng Nam xứ, Đô Tổng binh sứ ty Đô Tổng binh Thiêm sự, Trấn biên doanh Phó tướng Dương Đàm hầu.
Trần quý phủ trượng phu, tư
cách quốc sĩ phong lưu. Tổng binh nhung
biên cảnh lập công Triệu biên lương tướng. Khống di diện hãn lưu ngự hoạn Việt
điện phúc (thần). Đãng bình mặc tương ư oai linh. Tôn (tưởng) tái gia ư lễ số.
Khả gia phong Quảng Nam xứ,
Đô Tổng binh sứ ty Đô Tổng binh Thiêm sự, Trấn biên doanh Phó tướng Dương Đàm hầu
Quả Nghị Trần quý phủ. Cố sắc.
Quang Hưng thập thất niên, ngũ nguyệt, thập lục nhật
Tạm dịch:
+ Sắc ban cho Dương Đàm hầu, Phó
tướng chỉ huy quân doanh Trấn biên (doanh Quảng Nam), từng giữ chức Đô Tổng
binh Thiêm sự ở Đô Tổng binh sứ ty, xứ Quảng Nam.
Trần quý phủ
cốt cách trượng phu phong thái quốc sĩ. Nắm binh nhung ngoài biên cương phá giặc
lập công như tướng rường cột của nước Triệu. Khống chế thuộc lại ăn của đút lót
để ngăn mầm họa giữ thần khí phúc lành đất Việt. Là người trầm mặc, ít lời
nhưng linh hoạt oai phong bình trị, phải gia thêm tưởng thưởng.
Nay gia phong
Trần quý phủ nguyên là Đô Tổng binh Thiêm sự ở Đô Tổng binh sứ ty xứ Quảng Nam,
tước Dương Đàm hầu. Xứng đáng tôn hiệu Quả cảm Cương nghị, chức Phó tướng dinh
Trấn biên.
Cho nên có sắc
mệnh nầy.
Niên hiệu
Quang Hưng thứ 17 (năm 1594), ngày 16, tháng 5.
Xét thấy Trần Ngọc Phân trước khi được phong Phó tướng năm 1594, ông từng giữ chức Đô Tổng binh Thiêm sự của Đô ty nữa. Tức trong thời gian từ năm 1564-1594, quãng thời gian này, Trần Ngọc Phân đã giúp Nguyễn Hoàng đẩy lui quân Mạc, dẹp trừ các thổ tướng đánh nhau, ra sức ổn định Thuận Quảng có phần tử muốn chạy theo họ Mạc. Nên vua cho giữ chức Đô Tổng binh Thiêm sự của dinh Quảng Nam. Ông đã đụt pháo xông tên ngoài chiến trận đương cự với tướng nhà Mạc, trong trướng còn điều phối tướng sĩ, thăng thưởng quân binh. ngăn chặn kẻ 2 lòng ở xứ Quảng Nam muốn chạy về với nhà Mạc, làm đúng nhiệm vụ Đô Tổng binh Thiêm sự của Đô ty Quảng Nam.
Tháng Tư năm 1593, vua Lê Thế Tông (1578-1599) ngự giữa Thăng Long, nhận lễ của bá quan mừng chiến thắng nhà Mạc, đã về được kinh đô. Vua đại xá cả nước, ban thưởng các quan. Theo Đại Việt Sử ký toàn thư, vua đã xét công, gia phong cho:
Hoàng Đình Ái làm hữu tướng
thái úy, Vinh quốc công;
Nguyễn Hữu Liêu làm thái
úy, Dương quốc công;
Quận công Trịnh Đỗ làm
thái phó;
Trịnh Đồng và Trịnh Nành
làm thái bảo;
Lê Bách và Hà Thọ Lộc làm
thiếu úy;
Ngô Cảnh Hựu và Trịnh Văn
Hải làm thiếu bảo;
Lại bộ thượng thư Nguyễn
Mậu Tuyên làm thiếu phó Quỳnh quận công.
Những người còn lại đều
được gia thăng chức tước theo thứ bậc khác nhau.
Tháng 5, Thái phó Đoan quận công Nguyễn Hoàng từ
Thuận Hoá đích thân đem tướng sĩ, voi ngựa, thuyền ghe về Kinh lạy chào, đem sổ
sách về binh lương, tiền lụa, vàng bạc,
châu báu, kho tàng của hai trấn Thuận Hóa và Quảng Nam dâng nộp.(5)
Tiết chế Trịnh Tùng dâng biểu tâu cho Nguyễn Hoàng làm Trung quân đô đốc phủ Tả đô đốc, Chưởng phủ sử Thái úy Đoan quốc công, sai làm Tổng đốc tướng sĩ bản dinh và thống lĩnh 300 chiếc
thuyền lớn nhỏ của thủy quân
các xứ Nam đạo, đi đánh giặc biển, tàn quân Mạc ở các xứ
Sơn Nam, Hải Dương. Thâm tâm của Trịnh Tùng là
không muốn cho Nguyễn Hoàng về Nam. Bấy giờ Quảng Nam vắng chủ, có lẽ Nguyễn
Hoàng đã cầu xin vua, cũng có lẽ được Hoàng Đình Ái thêm vào, nên Trần Ngọc
Phân được sắc phong Phó tướng quân doanh Quảng Nam.
3) Trần Ngọc Phân được phong
thần năm 1689
Khi
ông mất được dân lập đền thờ. Năm 1689 đời chúa Nguyễn Phúc Thái, còn gọi là
Phúc Trăn, là vị chúa ở ngôi có 4 năm nhưng tính tình bao dung, nhẹ hình phạt,
giảm sưu thuế, nên đương thời được gọi là Chúa Nghĩa; chúa xét thấy đền thờ của
Trần Ngọc Phân nhiều lần cầu đảo linh ứng, lúc còn sống có nhiều công trạng nên
sắc ban cho ông là Phu Nghĩa chi thần (敷義之神), là vị thần trải ban Nghĩa khí giúp nước giúp
dân.
Sắc
phong Phu Nghĩa chi thần, họ tộc Trần Đức nay còn
lưu giữ.
Nguyên văn sắc phong chép lại sưu tập của Lộc Xuyên Đặng Quý Địch trong
Trần Đức Hòa tư liệu:
勅旨各處水步諸営, 為加封靈神事. 照得錦衣衞
都指揮使司,都指揮使都佥事,陳貴公之神.能福
國惠民, 前所禱祈,屢有靈應.
當今光登寶位,嗣守 鴻圖,廣施𥘉政,宏規,宜贈尊
神顯號.
可加封: 錦衣衞都指揮使司, 都指揮使
都佥事,陳貴公敷義之神,
以報盛徳者.
右箚贈:
錦衣衞都指揮使司, 都指揮使都佥事,
陳貴公敷義之神. 准此.
政和拾年,陸月,初陸日
對同勾𥡞兼知簿 陳廷恩
Phiên âm:
Sắc chỉ các xứ
thủy bộ chư doanh, vi gia phong linh thần sự. Chiếu đắc Cẩm Y vệ Đô Chỉ huy sứ
ty, Đô Chỉ huy sứ Đô Thiêm sự, Trần quý công chi thần. Năng phúc quốc huệ dân,
tiền sở đảo kỳ, lũ hữu linh ứng.
Đương kim quang đăng bảo vị, tự thủ hồng đồ. Quảng thi
sơ chánh hoằng quy, nghi tặng tôn thần hiển hiệu. Khả gia phong: Cẩm Y vệ Đô Chỉ
huy sứ ty, Đô Chỉ huy sứ Đô Thiêm sự, Trần quý công Phu Nghĩa chi thần, dĩ
báo thịnh đức giả.
Hữu tráp tặng: Cẩm Y vệ Đô Chỉ huy sứ ty, Đô Chỉ huy sứ
Đô Thiêm sự, Trần quý công Phu Nghĩa chi thần. Chuẩn thử.
Chánh Hòa thập
niên, lục nguyệt, sơ lục nhật.
Đối đồng Câu
kê kiêm Tri bạ Trần Đình Ân.
Tạm dịch:
+ Sắc truyền cho các xứ, các quân doanh thủy bộ
biết việc gia phong vị thần linh.
Đối chiếu xét thấy vị thần họ Trần, vốn
người tôn quý, từng giữ chức Đô chỉ huy sứ vệ Cẩm y của Đô chỉ huy sứ ty, chức
Đô chỉ huy sứ Đô Thiêm sự, Thần có khả năng giúp nước giúp dân, trước đã nhiều
lần cầu đảo thấy có linh ứng.
Nay đang ngôi báu nối giữ nghiệp lớn, rộng
ban pháp chính ban đầu đặt khuôn phép lớn, nên ban tặng tôn hiệu cao quý cho thần.
Đô chỉ huy sứ vệ Cẩm y của Đô chỉ huy sứ ty, Đô chỉ huy sứ Đô Thiêm sự họ Trần
xứng phong là Phu Nghĩa chi thần để báo đáp đức lớn của thần.
Nay trên ban tặng Đô chỉ huy sứ vệ Cẩm y
của Đô chỉ huy sứ ty, Đô chỉ huy sứ Đô Thiêm sự Trần quý công là thần Phu
Nghĩa.
Chuẩn y như vậy.
Ngày mồng 6 tháng 6 niên hiệu Chánh Hòa thứ 10 (năm
1698)
Trần Đình Ân, chức Câu kê kiêm Tri bạ đã đối chiếu sổ
bộ
Sắc phong cho một nhân
vật, nó là cứ liệu đáng tin cậy nhứt để xét hành trạng nhân vật đó trong lịch sử,
bổ sung cho lịch sử những sự kiện còn thiếu sót. Con của Trần Ngọc Phân là Trần
Đức Hòa được các quan viết sử ghi nhận công trạng, như tiến cử Đào Duy Từ lên
chúa Sãi, từ đó Bắc cự chúa Trịnh, Nam mở rộng phên giậu. Nên gần như hành trạng
của Trần Ngọc Phân không được để tâm đến. Những quan viết sử ngày xưa cũng khó
khổ lắm thay. ◙
Phan Trường Nghị
Chú thích:
(1) Đại
Nam thực lục, tập I, Nxb Giáo dục 2001 pdf, tr 39
(2) Lịch
triều Hiến chương loại chí, tập I, Nxb Giáo dục 2005 pdf, tr
634
(3) Khâm
Định Việt sử thông giám cương mục, Nxb , tr 527
(4) Lịch
triều Hiến chương loại chí, tập I, Nxb Giáo dục 2005 pdf, tr
405
(5) Đại
Việt Sử ký toàn thư, Nxb Khoa học xã hội 1993 bản pdf,
tr 1296
