SÔNG VÂN SƠN Ở PHÍA NAM BÌNH ĐỊNH

Sông Vân Sơn

trong Đồng Khánh bản đồ

 

            Sông Vân Sơn còn gọi là sông Hà Thanh, Đại Nam nhất thống chí bản Tự Đức 1882, Nxb Thuận Hóa 2006, Tập III, tr 39 chép:

+  Sông Vân Sơn ở phía Đông Nam huyện Tuy Phước, phát nguyên từ phía Tây núi Lão Hương, chảy sang phía Đông Nam, qua vực Thạch Trúc, suối Phèn, suối Khúc, và khe Bùn, đến thôn Quang Hiển (光顯村), gọi là sông Quang Hiển (光顯江).

     Lại chảy quanh co sang phía Đông qua khe Vọt, khe Đá, khe Xoài và thủ sở Hà Thanh (河清守所), đến thôn Vân Hội (雲會村) trước là thôn Vân Sơn (雲山村), gọi là sông Vân Sơn (雲山江).

- thủ sở nguồn Hà Thanh : nay thuộc xã Canh Vinh

- thôn Quang Hiển : nay là thôn Hiển Đông, Chánh Hiển, Tân Quang, Thanh Minh xã Canh Vinh

- thôn Vân Hội : nay là Kp Vân Hội ở Diêu Trì xã Tuy Phước

     Lại chảy về phía Đông 2 dặm thì chia làm 2 nhánh.

     Một nhánh chảy về phía Đông Bắc qua núi Càn Úc (郁山) ở cửa sông Đục, đến thôn thôn Phổ Trạch (普澤村), rồi đổ xuống đầm Biển Cạn (海鶴潭), đấy là chi lưu của sông Vân Sơn.

- núi Càn Úc : nay là núi Trường Úc, gọi tắt là núi Úc

- thôn Phổ Trạch : nay thuộc xã Tuy Phước

- đầm Biển Cạn : nay là đầm Thị Nại

- chi lưu sông Vân Sơn nầy, nay gọi là sông Tọc. Sông từ Vân Hội chảy vòng qua núi Úc, hợp với một nhánh của sông Tân An (sông Côn) chảy xuống Thuận Nghi, Phổ Trạch, qua cầu Hà Thanh 7, chảy qua Quảng Vân, Diêm Vân đổ ra đầm Thị Nại.

Sông Hà Thanh ở Vân Canh chảy ra Quy Nhơn

     Một nhánh chảy về phía Đông Nam qua núi Cấm Phú Xuân, có nước ao Bồ chảy vào, lại chảy về phía Đông đến thôn Phú Hòa Đông (富和東村), gọi là sông Phú Hòa Đông (富和東江), cũng đổ xuống đầm Biển Cạn (海鶴潭).

- núi Cấm Phú Xuân : là hòn Chà Rang/Sơn Chà phường Quy Nhơn Bắc

- ao Bồ : giữa Long Vân và Phú Tài, nay gọi là Bàu Cả.

- thôn Phú Hòa Đông : nay là Phú Hòa phường Quy Nhơn Bắc

- sông Phú hòa Đông : nay gọi là sông Ngang. Sông từ Vân Hội chảy qua Long Vân, An Thạnh, chia làm 2 nhánh. Nhánh Nam qua Phú Vinh, Phú Hòa, có hồ Phú Hòa điều tiết nước cùng đổ ra đầm Thị Nại ngả cầu Hà Thanh 1. Nhánh Bắc qua chợ Dinh, Bình Thạnh, Lương Nông đổ ra đầm ngả cầu Hà Thanh 2.

             Sông Hà Thanh là sông nhỏ, ngắn, nhưng lưu vực bốn bề là núi độ dốc cao, nên dễ gây ra lũ. Ngày xưa là vùng chiến trận, khi quân Gia Định theo gió mùa tiến ra đánh Quy Nhơn của nhà Tây Sơn ◙

 

Phan Trường Nghị