SÔNG LA TINH Ở PHÙ MỸ VÀ PHÙ CÁT

CON SÔNG THƯỜNG DỊCH CHUYỂN DÒNG

 sông La Tinh trong Đại Nam nhất thống chí

            Kể từ khi huyện Phù Ly tách chia làm Phù Mỹ và Phù Cát, sông La Tinh lấy làm ranh giới thiên nhiên giữa 2 huyện, nên mỗi khi nó chuyển dòng, có làng ở phía hạ lưu khi thì ở bờ Bắc khi thì ở bờ Nam. Có nghĩa lúc thì thuộc địa phận Phù Mỹ lúc thì thuộc Phù Cát.

            Đại Nam nhất thống chí bản thảo chép tay đời Tự Đức, bản dịch viện Sử học, Nxb Thuận Hóa 2006, Tập III, tr 38 chép:

+  Sông La Tinh ở huyện Phù Cát, sông rộng 16 trượng, nguồn từ phía Đông Nam núi Hội Sơn, qua hai ấp An Long và Hợp Long, lại chảy về phía Đông 35 dặm đến ấp Xuân hội làm sông La Tinh. Đoạn chảy về Đông qua ấp Chánh Hội thì chia thành hai nhánh. Một nhánh chảy về Đông, một nhánh chảy về Tây hơn 10 dặm, đến đầm Nước Ngọt thì hợp nhau mà đổ vào cửa biển Đề Di

            Khi dâng lên Tự Đức xin khắc in năm 1882, vua chưa hài lòng, truyền Quốc sử quán chỉnh sửa lại. Đến đời Duy Tân, bản khắc in năm 1910 có thể hiện sự chỉnh sửa của sử cục, nhưng về sông La Tinh ở Bình Định không thấy chỉnh sửa nhiều, chỉ bổ sung nơi phát nguyên:

羅晶江 在符吉符美二縣界, 江廣十六丈.

源出石盤山, 東南經安隆, 合隆二邑. 又東流經政會村分爲二派, 南北十餘里至淡水潭合襟注于禔夷海口.

(Sông La Tinh tại Phù Cát Phù Mỹ nhị huyện giới, giang quảng thập lục trượng. Nguyên xuất Thạch Bàn sơn, Đông Nam kinh An Long, Hiệp Long nhị ấp. Hựu Đông lưu kinh Chánh Hội thôn phận vi nhị phái, Nam Bắc thập dư lý, chí Đạm Thủy đàm hợp khâm chú vu Đề Di hải khẩu).

+  Sông La Tinh ở giữa ranh giới 2 huyện Phù Mỹ, Phù Cát, sông rộng 16 trượng.

     Phát nguyên từ núi Thạch Bàn, chảy xuống Đông Nam, qua hai ấp An Long và Hiệp Long. Lại chảy về Đông qua thôn Chánh Hội thì chia làm hai nhánh. Nhánh Bắc nhánh Nam đều chảy hơn 10 dặm đến đầm Đạm Thủy, hiệp lại rồi đổ vào cửa biển Đề Di.

● An Long (安隆) và Hiệp Long (合隆)  thời Minh Mạng thuộc tổng Trung Định huyện Phù Cát. Thời Đồng Khánh là  thôn An Điềm và Hiệp Long của tổng Thạch Bàn, huyện Phù Cát. Trước đây chúng thuộc xã Cát Lâm huyện Phù Cát – Bình Định, hiện nay chúng thuộc xã Hội Sơn tỉnh Gia Lai.

● Còn thôn Chánh Hội (政會村) thời Minh Mạng cũng thuộc tổng Trung Định huyện Phù Cát. Sang thời Đồng Khánh nó thuộc tổng tổng Trung Thành, huyện Phù Mỹ. Cũng vì vậy mà Đại Nam nhất thống chí bản Tự Đức chép về đền thờ Tráng Bang hầu Chu Tá An ở Chánh Hội, khiến hậu thế mơ hồ, theo đó cho rằng nhân vật Chu Tá An thời chúa Phúc Khoát là người Phù Cát!

● Không chỉ thôn Chánh Hội, thôn Cảnh An (景安村) thời Minh Mạng thuộc tổng Trung Bình, huyện Phù Mỹ. Thời Đồng Khánh, Cảnh An thuộc tổng Trung Thành, cũng của huyện Phù Mỹ. Nhưng trước đây thuộc xã Cát Tài huyện Phù Cát, giờ thuộc xã Đề Gi tỉnh Gia Lai.

● Tương tự, thôn Phú Hội (富會村) và Phú Thực (富實村) thời Minh Mạng thuộc tổng Trung Bình, huyện Phù Mỹ (lúc nầy Phú Thực mang tên là Phú Đa 富多). Thời Đồng Khánh, Phú Hội và Phú Đa thuộc tổng Trung Thành, cũng của huyện Phù Mỹ. Nhưng trước đây chúng ghép lại làm thôn Phú Hiệp của xã Cát Tài huyện Phù Cát, giờ thuộc xã Đề Gi tỉnh Gia Lai.

            Sông núi thay đổi làm lòng người cũng đổi thay theo, huống chi là một địa danh hành chánh nhỏ nhoi!

sông La Tinh ngày nay

Phan Trường Nghị