ĐÈO PHỦ CŨ CỦA BÌNH ĐỊNH

đèo Phủ Cũ trong Đồng Khánh bản đồ

            Đèo Phủ cũ tại Phù Mỹ, Đồng Khánh dư địa chí năm 1887 chép ở phủ Hoài Nhơn:

+  Một đường quan báo từ lỵ sở (Hoài Nhơn) đi về phía Nam đến đèo Cựu phủ giáp huyện Phù Mỹ hơn 16 dặm. ⁽¹⁾

            Trong Đồng Khánh bản đồ ghi là Cựu Phủ lãnh (舊府嶺). Lãnh/Lĩnh là núi có đường đèo.

            Còn Đại Nam nhất thống chí bản Duy Tân thì chép:

+  Cựu Phủ lãnh (舊府嶺) ở phía Nam huyện (Bồng Sơn), giáp giới huyện Phù Mỹ là chỗ đường trạm đi ngang qua. Núi sản nhiều chè.

舊府嶺在縣,南夹符美縣界, 驛路所經之處.山多産茶

            Vậy đèo Cựu phủ hay nôm na đọc là đèo Phủ cũ. Dân gian có người gọi là đèo Phú cũ chỉ vì lâu ngày trại âm ra mà thôi.

            Vì sao gọi là là Phủ cũ!

            Nghiên cứu Địa bạ tỉnh Bình Định của Nguyễn Đình Đầu cho biết trong Địa bạ năm 1815, xã Lại Dương của tổng Hạ huyện Bồng Sơn có phường Phủ cũ (舊府坊), phường có 1 ấp là Phủ Khánh khách hộ ấp (府慶客戶邑).⁽²⁾

            Với địa danh hành chánh phường Phủ cũ thời Gia Long, cho thấy địa danh này trước đó liên quan đến phủ đường, lỵ sở của một phủ. Xét Giáp Ngọ niên Bình Nam đồ của Đốc suất Đoan quận công Bùi Thế Đạt dâng lên chúa Trịnh năm Giáp Ngọ 1774, phủ đường phủ Quy Nhơn bấy giờ là địa danh Nghị Trung phủ (誼中府). Nghị Trung phủ là phủ quan, hàm nghĩa là chỗ các quan, các bạn cùng triều làm việc.

Giáp Ngọ niên Bình Nam đồ năm 1774

            Theo bản đồ, Nghị Trung phủ năm 1774 nằm trên đường Thiên lý thuộc huyện Bồng Sơn, chưa đến ranh giới huyện Phù Ly. Như vậy Nghị Trung phủ thuộc địa phận phường Phủ cũ của huyện Bồng Sơn năm 1815.

            Đèo Phủ cũ hiện thuộc xã Phù Mỹ Bắc, nhưng nguồn gốc địa danh của nó gắn liền với phường Bồng Sơn tỉnh Gia Lai ngày nay ◙

 

Phan Trường Nghị

 

Chú thích:

(1) Đồng Khánh dư địa chí bản pdf, nhóm Ngô Đức Thọ dịch, tr 1550

(2) Nghiên cứu Địa bạ tỉnh Bình Định Tập I, Nxb TpHCM 1996, tr 93