HỌ TRẦN ĐỨC Ở HOÀI NHƠN (2)

 

Cây Da gắn bia lưu niệm họ Trần và các thừa sai ở Nước Mặn

            Họ Trần ở Hoài Nhơn Bình Định đã lâu đời, theo Website Tộc phả thì tính khởi đầu Thủy tổ là Cống quận công Trần Đức Hòa (陳德和), nhưng trước đó 2 đời đã có người trong Tộc họ có tên chép trong sử sách, trong sắc phong, rõ nơi mưu sinh, nơi làm việc… Đó là cha của Trần Đức Hòa, Dương Đàm hầu Phó tướng quân doanh Quảng Nam năm 1694: Trần Ngọc Phân (陳玉芬), và Nội tổ của Trần Đức Hòa là Hương lão làng Bồ Đề: Trần Ngọc Trách (陳玉岝).

II. VỀ TRẦN ĐỨC HÒA

            Trần Đức Hòa là Trưởng nam của Trần Ngọc Phân, căn cứ theo sắc phong ngày 28 tháng 7 năm Chánh Trị thứ 7 tức năm 1564 đời Lê Anh Tông (1558-1571). Nguyên văn sắc phong chép theo Lộc Xuyên Đặng Quý Địch trong Trần Đức Hòa tư liệu, Nxb Văn hóa Dân tộc năm 2004. Đây là sắc phong trao chức Hoằng Tín đại phu cho Trần Đức Hòa, khi Trần Ngọc Phân được phong tước Dương Đàm hầu, Trưởng nam của ông phải được ấm thụ chức Hoằng Tín đại phu:

Ảnh sắc phong chụp lại từ Trung tâm Lưu trữ Bình Định

Nguyên văn và phiên âm của sắc phong:

行在吏部為恩命事

正治柒年,柒月,十肆日

Hành tại Lại bộ vi ân mệnh sự.

Chánh Trị thất niên, thất nguyệt, thập tứ nhật

行在純信謹禮佐理明義功臣,特進金紫榮祿大夫, 司禮監總太監掌監,兼皇城司掌上林院事安禮侯黎清史,欽奉勅准本部,奉鐱授陳德和,弘信大夫.欽此

Hành tại Thuần tín Cẩn lễ Tá lý Minh nghĩa công thần, Đặc tiến Kim tử Vinh lộc Đại phu, ty Lễ giám Tổng thái giám Chưởng giám, kiêm Hoàng thành ty Chưởng Thượng lâm viện sự An Lễ hầu Lê Thanh Sử,   Khâm phụng sắc chỉ chuẩn bản bộ phụng kiểm thụ Trần Đức Hòa, Hoằng Tín Đại phu. Khâm thử.

本年月貳十捌日,本部官於行殿門具,晉塡寫官字壹千肆百貳拾捌號半印勘合.付本官執照湏至給憑者

Bổn niên nguyệt nhị, thập bát nhật, bản bộ quan ư Hành điện môn cụ, tấn điền tả quan tự nhất thiên tứ bách nhị thập bát hiệu bán ấn khám hợp. Phó bản quan chấp chiếu, tu chí cấp bằng giả:

陳德和蓬山縣蒲堤社,官員于下班,為特進輔國上將軍錦衣衛,都指揮使司,都指揮使揚潭侯陳玉芬長子.今奉鐱授弘信大夫下班.

Trần Đức Hòa Bồng Sơn huyện Bồ Đề xã, quan viên vu hạ ban, vi Đặc tiến Phụ quốc Thượng tướng quân Cẩm Y vệ Đô Chỉ huy sứ ty, Đô chỉ huy sứ, Dương Đàm hầu Trần Ngọc Phân trưởng tử, Kim phụng kiểm thụ Hoằng Tín Đại phu hạ ban.

右給付弘信大夫陳德和

准此

正治柒年, 柒月, 二 十捌日

都吏杜子珠承命行在佐理功臣, 特進金紫榮祿大夫

Hữu cấp phó Hoằng Tín Đại phu Trần Đức Hòa.

Chuẩn thử.

Chánh Trị thất niên, thất nguyệt, nhị thập bát nhật

Đô lại Đỗ Tử Châu thừa mệnh hành tại Tá lý công thần, Đặc tiến Kim tử Vinh lộc Đại phu

Dịch nghĩa:

Nơi hành tại (ở An Trường, thời nhà Nguyễn thuộc huyện Thụy Nguyên, phủ Thiệu Hóa, tỉnh Thanh Hoa), bộ Lại vâng mệnh ban ân cho quần thần ngày 14 tháng 7 niên hiệu Chánh Trị thứ 7 (năm 1564)

Đặc tiến Kim tử Vinh Lộc đại phu, Thuần Tín Cẩn lễ Minh Nghĩa công thần, chức Chưởng giám Tổng thái giám của ty Lễ giám, kiêm Chưởng viện Thượng Lâm của ty Hoàng Thành là An Lễ hầu Lê Thanh Sử, cung kính phụng mệnh giao chức Hoằng Tín đại phu cho Trần Đức Hòa. Chuẩn y ban bố:

Năm nay tháng 2 ngày 28, quan chức Bộ Lại đã tiến hành soát xét số hiệu 1.428 phù hợp với nửa ấn khám hợp. Nên giao bản quan căn cứ mà ban cho Trần Đức Hòa người xã Bồ Đề huyện Bồng Sơn, là Trưởng nam Dương Đàm hầu Trần Ngọc Phân, Đô Chỉ huy sứ vệ Cẩm Y của Đô Chỉ huy sứ ty, hàm Đặc tiến Phụ quốc Thượng tướng quân. Nay phụng mệnh trao chức Hoằng Tín đại phu thuộc hạ ban.

Trên cấp cho Trần Đức Hòa chức Hoằng Tín đại phu theo đây mà thi hành.

Niên hiệu Chánh Trị thứ 7 (năm 1564) ngày 28 tháng 7

Đô lại Đỗ Tử Châu thừa mệnh làm việc khám hợp

Tạm hiểu sự việc:

            Khám hợp (勘合) là bằng chứng nhận có đánh dấu, được cắt làm hai nửa, người được giao cầm một nửa, quan nha giữ một nửa, để khi khám xét, có thể ráp lại xem đúng số hiệu đánh dấu hay không. Ở đây việc khám hợp từ ngày 14 tháng 7, quan Đô lại Đỗ Tử Châu có nhiệm vụ soát xét số hiệu 1.428 phù hợp với nửa ấn khám hợp trong sổ bộ. Đến ngày 28 tháng 7 xong, Đỗ Tử Châu trình lên Lê Thanh Sử để ban chức Hoằng Tín đại phu thuộc hạ ban cho Trần Đức Hòa. Căn cứ theo Lịch triều Hiến chương loại chí thì Tản chức Hoằng Tín đại phu thuộc hạ ban dự vào hàng Tòng thất phẩm.

            Năm Tân Mùi 1571, Trịnh Tùng được phong Tả tướng Thái úy Trường quốc công. Năm 1572 quân của Mạc Kính Điển xâm lấn Thanh Hoa, Nghệ An, bấy giờ dưới trướng của Trường quốc công có Đô Chỉ huy sứ Thự vệ sự vệ Cẩm Y là Trần Đức Hòa lập được quân công, nên được phong tước hầu là Phước Điền hầu. Đến năm 1585, Trần Đức Hòa được vua Lê Thế Tông (1573-1599) ban cho tước Cống quận công theo sắc phong ngày 12 tháng 6 năm Quang Hưng thứ 8:

Ảnh sắc phong chụp lại từ Trung tâm Lưu trữ Bình Định

Nguyên văn sắc phong:

勅特進輔國上將軍錦衣衛都指揮使司,都指揮使署 衛事,福田侯柱國中秩陳徳和,為左相太尉長國公鄭松等類將校從軍有功,有朝臣簽議應(升)郡爵.

可為特進輔國上將軍錦衣衛,都指揮使司,都指揮使 署衛事, 貢郡公柱國上秩. 故勅.

光興八年, 六月,十二日

Phiên âm:

+  Sắc Đặc tiến Phụ quốc Thượng tướng quân Cẩm y vệ Đô Chỉ huy sứ ty, Đô Chỉ huy sứ Thự vệ sự, Phước Điền hầu Trụ quốc trung trật Trần Đức Hòa, vi Tả tướng Thái úy Trường Quốc công Trịnh Tùng đẳng loại tướng hiệu tòng quân hữu công, hữu triều thần thiêm nghị ứng thăng Quận tước.

Khả vi Đặc tiến Phụ quốc Thượng tướng quân Cẩm y vệ, Đô Chỉ huy sứ ty, Đô Chỉ huy sứ Thự vệ sự, Cống quận công Trụ quốc thượng trật. Cố sắc.

Quang Hưng bát niên, lục nguyệt, thập nhị nhật

Tạm dịch:

Sắc ban cho Đô chỉ huy sứ Thự vệ sự vệ Cẩm Y của Đô ty, Đặc tiến Phụ quốc Thượng tướng quân Trụ quốc Trung trật Trần Đức Hòa tước Phước Điền hầu. Trước tòng quân cùng Tả tướng Thái úy Trường Quốc công Trịnh Tùng có công, nay triều thần cùng nhau nghị bàn, đồng lòng thăng tước quận công.

Xứng đáng phong Đô Chỉ huy sứ Thự vệ sự vệ Cẩm Y của Đô ty, Đặc tiến Phụ quốc Thượng tướng quân Trụ quốc Thượng trật Trần Đức Hòa tước Cống quận công.

Nên có sắc nầy

Ngày 12 tháng 8 năm Quang Hưng thứ 8 (tức năm 1585)

            Như vậy tước Cống quận công của Trần Đức Hòa do triều Lê chúa Trịnh ban cho, không phải là chúa Nguyễn. Hàm Đặc tiến Phụ quốc Thượng tướng quân của ông giống như cha, ngang hàng Chánh nhất phẩm, nhưng ở đây ông dự Trụ quốc Trung trật thì thuộc hàng Chánh nhị phẩm.

            Hành trạng của Cống quận công được Nam Triều Công nghiệp diễn chí của Bảng Trung hầu Nguyễn Khoa Chiêm soạn năm 1719, có ghi nhận khi Nguyễn Hoàng vượt đèo Hải Vân đi vào địa phận phủ Thăng Hoa, Quảng Nam xem xét bình thế núi non các nơi trong xứ.:

+  Bấy giờ có viên khám lý ở phủ Hoài Nhơn là Cống quận công tìm đến hành dinh của chúa bày tỏ lòng khâm phục, xin được góp sức giúp rập. Đoan vương cả mừng, khoản đãi rất hậu. Rồi đó, Đoan vương Nguyễn Hoàng đem quân trở về.⁽¹⁾ 

            Nam triều Công nghiệp diễn chí chỉ là sách diễn nghĩa, nhưng sau Quốc sử quán triều Nguyễn có căn cứ ở đây mà biên soạn các bộ sử. Đại nam thực lục tiền biên chép việc Cống quận công yết kiến Nguyễn Hoàng năm 1602 ở Quảng Nam là theo Nam triều Công nghiệp diễn chí. Sách của Bảng Trung hầu Nguyễn Khoa Chiêm còn kể rõ việc Cống quận công Trần Đức Hòa tiến cử Đào Duy Từ lên chúa Sãi năm Đinh Mão 1627. Nhưng Đại Nam nhất thống chí của Quốc sử quán triều Nguyễn đời Tự Đức (soạn xong năm 1883) hệ thống việc tiến cử lại xảy ra vào năm Hy Tông thứ 11 tức năm 1623:

+  Năm Hy Tông thứ 11 (1623) Đức Hòa vào chầu, tiến cử Duy Từ, Hy Tông cho triệu vào trao chức vệ úy Nội tán.⁽²⁾

            Khi Cống quận công mất, dân lập đền thờ. Đến đời chúa Nguyễn Phúc Trăn (con chúa Nguyễn Phúc Tần), Trịnh Nguyễn đã yên cương vực Bắc Nam, Đàng Trong vẫn dùng niên hiệu của vua Lê, nhưng chúa Nguyễn sắc ban cho ông thần hiệu là Phù Vận chi thần (符運 之神), theo Sắc ban ngày 6 tháng 6 năm Chánh Hòa thứ 10 (tức năm 1689) mà họ tộc Trần Đức còn lưu giữ. Nguyên sắc phong bị tàn khuyết 1 dòng, còn sót lại:

Ảnh sắc phong chụp lại từ Trung tâm Lưu trữ Bình Định

陳承賜姓阮貴公, 諡純正府君. 䏻楅國惠民前所禱祈.屡有靈應

當今光登寶位,嗣守鴻圖,廣施𥘉政,宏規,宜贈尊神顯號.

可加封廣南處正勘理,貢郡公陳承賜姓阮貴公,諡純正府君符運之神,以報盛徳者

右箚贈:廣南處正勘理,貢郡公陳承賜姓阮貴公,諡純正府君符運之神. 准此.

正和拾年, 陸月初陸日

對同勾𥡞兼知簿 陳廷恩

Phiên âm:

Trần thừa tứ tánh Nguyễn Quý công, thụy Thuần Chánh phủ quân. Năng phúc quốc huệ dân tiền sở đảo kỳ, lũ hữu linh ứng.

Đương kim quang đăng bảo vị tự thủ hồng đồ, quảng thi sơ chánh, hoằng quy. Nghi tặng tôn thần hiển hiệu.

Khả gia phong Quảng Nam xứ Chánh khám lý, Cống quận công Trần thừa tứ tánh Nguyễn Quý công thụy Thuần Chánh phủ quân Phù Vận chi thần dĩ báo thịnh đức giả.

Hữu tráp tặng Quảng Nam xứ Chánh khám lý, Cống quận công Trần thừa tứ tánh Nguyễn Quý công thụy Thuần Chánh phủ quân Phù Vận chi thần.

Chuẩn thứ

Chánh Hòa thập niên, lục nguyệt, sơ lục nhật.

Đối đồng Câu kê kiêm Tri bạ Trần Đình Ân.

Tạm dịch:

Họ Trần vâng theo quốc tánh Nguyễn quý công, tên thụy là Thuần Chánh phủ quân. Thần có khả năng giúp nước giúp dân, trước đã nhiều lần cầu đảo thấy có linh ứng.

Hiện đang ngôi báu nối giữ nghiệp lớn, rộng ban pháp chính ban đầu đặt khuôn phép lớn, nên ban tặng tôn hiệu cao quý cho thần. Chánh khám lý xứ Quảng Nam, tước Cống quận công họ Trần vâng theo quốc tánh Nguyễn quý công, tên thụy là Thuần Chánh phủ quân xứng phong là Phù Vận chi thần để báo đáp đức lớn của thần.

Nay trên ban tặng Chánh khám lý xứ Quảng Nam, tước Cống quận công họ Trần vâng theo quốc tánh Nguyễn quý công, tên thụy là Thuần Chánh phủ quân là thần Phù Vận.

Hãy vâng theo sắc nầy.

Ngày mồng 6 tháng 6 niên hiệu Chánh Hòa thứ 10 (năm 1698)

Trần Đình Ân, chức Câu kê kiêm Tri bạ đã đối chiếu sổ bộ

            Qua sắc phong ban thần hiệu Phù Vận chi thần. Xét thấy chúa Nguyễn thừa nhận tước Cống quận công mà triều Lê Trịnh đã ban cho Trần Đức Hòa, lại còn ban họ Nguyễn là họ của chúa cho Cống quận công. Sách sử của Quốc sử quán triều Nguyễn đều ghi chép công trạng của ông ở Đàng Trong. Đại Nam liệt truyện còn cho biết: Con của ông là Đức Nghi, thời chúa Nguyễn Phúc Tần làm Phó Đề đốc phủ Quy Ninh (phủ Quy Ninh đến thời Phúc Khoát cải lại làm phủ Hoài Nhơn). ◙

Phan Trường Nghị

Chú thích:

(1) Nam triều Công nghiệp diễn chí, Nxb Đại học và Giáo dục chuyên nghiệp 1990 pdf, tr 26

(2) Đại Nam nhất thống chí, tập III, Nxb Thuận Hóa 2006, tr 60

.