Rượu bồ đào đựng trong
chén ngọc phát sáng về đêm (dạ quang bôi) đẹp đến cỡ nào thì chưa thấy, nhưng
rượu vang (đỏ) đựng trong ly pha lê thì lóng lánh, tuyệt vô cùng! Đó là chưa
kể, âm thanh cụng ly nghe trong trẻo êm tai, khác xa tiếng đàn tì bà phá đám,
chưa kịp nhấp môi đã dục tửu sĩ lên ngựa. Nhưng hàng pha lê nào cũng có chì với
hàm lượng cao. Chì sẽ thôi vào trong rượu. Chẳng lẽ cái đẹp của ly rượu lóng
lánh, êm tai lại hẩm hiu đến thế sao?
Thủy
tinh nấu chảy từ cát (silica). Nhiệt độ làm nóng chảy cát rất cao, nên phải
trộn thêm với những chất khác như đá vôi, potash, soda,… để làm hạ nhiệt độ
chảy (chất trợ dung). Ngoài ra, có thể trộn thêm những oxid khác để thủy tinh có thêm đặc tính mong muốn, như tăng
độ bền nhiệt, bền hóa, chống ứng lực,…
Tới
thế kỷ 17, người mới bắt đầu thêm oxid chì để nấu thủy tinh, và thế là tạo ra
pha lê. Bản thân oxid chì cũng là chất trợ dung rất tốt.
Không phải thủy tinh nào có
chì cũng được gọi là pha lê.
Pha
lê có chỉ số khúc xạ cao hơn thủy tinh (thường) nhiều, nên mức độ phản chiếu
lấp lánh rất đẹp. Nếu pha lê được tạo hình có những góc cạnh, thì độ lấp lánh
càng tuyệt. Chì có khối lượng nguyên tử cao (207), nên khối lượng riêng của pha
lê cao hơn thủy tinh, khi cụng ly phát ra âm thanh trong trẻo và thanh.
Thực
ra, pha lê (crystal) cũng chỉ là một dạng thủy tinh thôi (không tinh thể),
nhưng không hiểu vì sao người ta lại dùng chữ “crystal”, có nghĩa là tinh thể,
để chỉ pha lê.
Nói
tới pha lê thì dứt khoát phải là thủy tinh chì. Hàm lượng chì càng cao thì đặc
tính của pha lê (độ lấp lánh, khúc xạ, tiếng kêu…) càng thể hiện rõ. Lượng chì
ở pha lê có thể lên tới 40%. Để tránh nhập nhằng, Châu Âu quy định, chỉ thủy
tinh có hàm lượng chì (quy thành PbO) trên 24% mới được gọi là pha lê chì (lead
crystal). Còn thủy tinh dưới 24% chì được xem là hàng nhái pha lê (crystallin),
và phải ghi trên nhãn đúng như thế.
Trên
thị trường cũng có loại “pha lê” không chì, thay vì dùng chì, người ta dùng oxid
barium và oxid kẽm thay thế. Đây cũng là loại pha lê nhái, gọi là crystal
glass. Loại này nhẹ hơn và có chỉ số khúc xạ, âm thanh cụng ly không bằng pha
lê thiệt.
Đằng sau vẻ đẹp…
Chì
vào cơ thể sẽ đi theo đường máu đến các mô mềm như não, gan, thận, nhưng chủ
yếu “định cư” lâu dài ở xương và răng. Khi cơ thể suy yếu do tuổi tác, có thai,
gãy xương,.. thì chì được phóng thích trở lại vào máu, đến các mô mềm, và “ngấm”
vào thai nhi, nếu đang có thai.
Ngộ
độc chì không phải lúc nào cũng nhận ra, triệu chứng giống như bị cúm: nhức
đầu, ăn không ngon, mệt mỏi, đau khớp, đau bụng, ói mửa,… Phơi nhiễm liên tục
với hàm lượng thấp, thì hệ thần kinh bị ảnh hưởng (dễ quên, trầm cảm, thiếu
hồng cầu, rối loạn tâm thần và thể chất). Với lượng cao hơn, dễ bị rủi ro sảy
thai, thai chết lưu, sinh non hoặc vô sinh (đàn ông).
Thai
nhi và trẻ em rất nhạy với ngộ độc chì. Chỉ cần hàm lượng nhỏ cũng ảnh hưởng
đến sự phát triển thể chất (thai nhi), gây hiếu động thái quá, khả năng tiếp
thu kém. Ngộ độc nặng hơn thì hư thận, hại não, hôn mê và tử vong.
Thực
phẩm lỏng, nhất là loại có tính acid như đồ chua, nước trái cây, nước ngọt làm
chì thôi ra từ ly pha lê. Rượu vang đỏ, vang trắng, rượu mạnh các loại cũng
thế. Con số do Cơ quan Bảo vệ Môi trường (EPA - Mỹ) đưa ra, rượu vang porto (20
độ) đựng trong bình pha lê sau 2 ngày, mức chì đo được 89 microgram. Sau 4
tháng, con số này là 2.000 - 5.000. Rượu mạnh (brandy) sau 5 năm thôi ra
20.000. Thôi ra nhiều hay ít còn tùy hàm lượng chì cao thấp trong ly / bình pha
lê.
Hàm
lượng chì quy định trong nước uống tối đa là 50 microgram.
Cổ lai “ẩm tửu” kỷ nhân hồi?
Bà
bầu, con nít nên tránh xa hàng pha lê, cả thiệt lẫn nhái cho chắc ăn. Cũng lưu
ý, đồ chơi trẻ em có khá nhiều chì, nhất là đồ chơi Trung quốc. Thêm nữa, các
chén tô dĩa sứ kiểu màu mè hoa lá, nhất là màu đỏ, vàng đều có chứa chì. Người
ta dùng men nhẹ lửa (frit chì) để trang trí hay viền ở đồ sứ.
Với
mấy tay nhậu, rượu ngon mà không có ly đẹp thì còn gì… lãng mạn. Xin cứ tự
nhiên “Bồ đào mỹ tửu pha lê bôi”. Theo con số của cơ quan an toàn Canada, lượng
chì thôi ra từ ly pha lê vào rượu trong thời gian bữa ăn chưa quá 0,2 ppm. Quá
bèo và an toàn, nhưng đừng chơi… đắp mô cả mấy tiếng đồng hồ thì vừa phiêu vừa
khó coi.
Các
ly (có chân) mà các công ty rượu khuyến mãi, hay bày bán ở siêu thị chỉ là thủy
tinh kiềm, nếu có chì, thì hàm lượng rất ít, mục đích để thủy tinh có độ mềm
thích hợp, dễ tạo hình hơn thôi. Hàng pha lê xịn, phải vào cửa hàng chuyên bán
đồ pha lê, mà cũng phải thận trọng kẻo đụng hàng nhái
Dĩ
nhiên, không nên đựng rượu trong bình pha lê năm này tháng nọ, nếu không muốn
số phận vận vào câu thơ cuối (thơ nhái) trong bài Lương Châu Từ: “Cổ lai ẩm tửu kỷ nhân hồi”
Vũ Thế Thành
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét