SÔNG CÔN Ở BÌNH ĐỊNH QUA ĐẠI NAM NHẤT THỐNG CHÍ

 

Đồng Khánh bản đồ

            Sông Côn ở tỉnh Gia Lai ngày nay, Đại Nam nhất thống chí bản Duy Tân năm 1910 chép tên là sông Tam Huyện, vì nó thuộc địa phận 3 huyện Tuy Viễn, Tuy Phước và Phù Cát:

     三縣江在綏遠,綏福,符吉,三縣地

   Tam huyện giang tại Tuy Viễn, Tuy Phước, Phù Cát tam địa phận

            Sông phát nguyên có 2 nguồn, một từ núi Phong sơn (封山), hai từ nguồn Lộc Đỗng núi Kiền Kiền (鹿洞源乾乾山). Chưa xác định được núi Phong Sơn giờ là núi nào, nhưng ngoài thực địa, e rằng sông xuất phát tận ranh giới Kon Tum – Quảng Ngãi. Còn nguồn Lộc Đỗng là từ Đồng Le chảy ra Hầm Hô. Hai nguồn hợp nhau tại thôn Trinh Tường (貞祥村), tức ngoài cầu Phú Phong hiện nay, trên QL19 có lý trình 42km+487.

            Từ hợp lưu, theo hướng Đông sông chảy 25 dặm đến An Thái thuộc thôn Nhơn Ngãi (仁義村), xuống tới Đại Bình xã Nhơn Mỹ (nay thuộc phường An Nhơn) thì chia làm phái Bắc và phái Nam.

1)     Nam phái theo hướng Đông Nam chảy 2 dặm qua thôn Phụ Ngọc (輔玉村) huyện Tuy Viễn (綏遠縣) thì chia làm 2 nhánh.

+  Một nhánh theo hướng Tây Nam chảy 20 dặm đến thôn Kim Châu (金珠村), có dòng từ nguồn An Tượng (安象源) nhập vào, men theo hướng Đông 3 dặm xuống đến thôn Liêm Trực (廉直村) huyện Tuy Phước (綏福縣), làm sông Tân An (新安江).

+  Một nhánh chảy ra Bắc 17 dặm qua thôn An Ngãi (安義村), rồi lại theo hướng Đông đến thôn Biểu Chánh (表政村) huyện Tuy Phước làm sông Lam Kiều (藍橋江).

2)     Bắc phái từ thôn Nhơn Ngãi chảy theo Đông Bắc 5 dặm đến thôn Tân Kiều (新橋村), lại phân làm 2 nhánh.

+  Một nhánh chảy vào Nam 12 dặm đến thôn Phương Mính (芳銘村) làm sông Thạch Yển (石堰江), rồi thuận dòng hơn 30 dặm đến thôn Đa Tài (多財村) huyện Tuy Phước.

+  Một nhánh chảy ra Bắc 8 dặm qua thôn Thuận Chánh (順政村) làm sông Gò Găng (塸崗江), lại chảy 2 dặm qua thôn Phú Thành (富成村) huyện Phù Cát (符吉縣), có dòng phát nguyên ở núi Tham Vinh (參榮山) nhập vào, theo hướng Đông chảy qua thôn Lý Nhơn (理仁村)

     Cả 4 nhánh cùng chảy vào đầm Hải Hạc (海涸潭) đổ ra cửa biển Thi Nại (施耐海口). Phía Bắc sông Gò Găng có một dòng nước đục (濁水) chảy xuống Đông Nam bảy, tám dặm đến thôn Phú Thành hợp với sông Gò Găng. Phía Nam sông Tân An có một dòng chảy phía Đông Bắc ấp Kiên Uy (堅威邑) hơn 10 dặm qua ấp Quang Châu (光珠邑) nhập vào sông Tân An.

 

Sông Côn ngày nay

           ● Nam phái của sông Tam Huyện phân làm 2 nhánh:

+  Nhánh Nam là sông Tân An chảy qua Kim Châu của Tuy Viễn (nay là Kp Kim Châu phường Bình Định) xuống Liêm Trực của huyện Tuy Phước (nay là Kp Liêm Trực phường Bình Định). Phía Nam sông Tân An có dòng phía Đông Bắc ấp Kiên Uy chảy xuống Quang Châu. Thời Minh Mạng đã nâng ấp lên làm thôn, chưa rõ sao Quốc sử quán năm 1910 vẫn đưa đơn vị ấp vào Đại Nam nhất thống chí! Thời Gia Long, Kiên Uy có 4 ấp: Kiên Uy Nhứt nay là thôn Cù Lâm, Kiên Uy Nhị là thôn An Thành, Kiên Uy Tam nay là thôn Đông Lâm, thôn Tân Lập, Kiên Uy Tứ là thôn Nam Tượng, thôn Thọ Tân, tất cả đều thộc xã An Nhơn Tây tỉnh Gia Lai ngày nay. Nhất thống chí nói dòng phía Đông Bắc ấp Kiên Uy chảy xuống Quang Châu thì Kiên Uy đó là Cù Lâm ngày nay. Còn Quang Châu nay là Long Quang phường An Nhơn Nam.

+  Nhánh Bắc là sông Lam Kiều tục gọi sông Gò Chàm chảy qua An Ngãi của huyện Tuy Viễn (nay là Kp An Ngãi phường An Nhơn Đông), rồi xuống Biểu Chánh của huyện Tuy Phước (nay là thôn Biểu Chánh xã Tuy Phước Bắc).

            ● Bắc phái của sông Tam Huyện cũng phân làm 2 nhánh:

+  Nhánh Nam là sông Thạch Yển tục gọi là sông Đập Đá, chảy qua Phương Mính nay là Phương Danh phường Đập Đá, xuống Đa Tài nay là Kim Tài phường An Nhơn Bắc.

+  Nhánh Bắc là sông Gò Găng chảy qua Thuận Chánh, qua Phú Thành, nay đều thuộc phường An Nhơn Bắc. Sông có dòng từ núi Tham Vinh nhập vào, chảy qua Lý Nhơn nay là Lý Tây, Tây Thuận phường An Nhơn Bắc. Phía Bắc sông Gò Găng có dòng nước đục xuống tới Phú Thành rồi hợp với sông Gò Găng chảy ra Đại Hữu, Đại Hào của Phù Cát.

            Cả 4 chi lưu của sông Tam Huyện đều đổ vô đầm Thị Nại ngày nay.

 

Phan Trường Nghị