NÚI KỲ SƠN QUA QUỐC SỬ QUÁN TRIỀU NGUYỄN

Chiến trận năm 1793 ở Quy Nhơn

            Núi Kỳ sơn hiện thuộc xã Tuy Phước Đông, tỉnh Gia Lai. Đại Nam nhất thống chí đời Tự Đức chép:

+  Núi Kỳ sơn ở phía Đông huyện; chỗ lõm ở lưng núi có đèo, phía Tây đèo có hồ Quang nên tục gọi là đèo Hồ Quang. Sang phía Bắc đến đèo Cao, có khối đá như hình chim Phượng, tục gọi núi Phượng sơn, rừng cũng gọi là rừng Phượng sơn. Cách chân núi ba mươi bước có một cái hố, hình thế bằng phẳng, rộng ước vài ba mẫu, bên hố mọc ra một khối đá lớn giống hình con Rùa, tục gọi là hố Rùa. Từ đó đi xuống có hang đá, bên cạnh hang có hai khối đá, trẻ chăn trâu thường đến nện vào đá chơi đùa, tiếng vang ra, một bên như tiếng chuông, một ben như tiếng trống. Về phía Bắc Phượng sơn, lại nổi lên một ngọn núi, vòng quanh như hình bán nguyệt, tục gọi gò Nguyệt, phía Đông là thôn Lộc Hạ, có núi Ngư Cốt (núi Xương Cá), tương truyền vị cao tăng đời Lý là Không Lộ ăn cá, xương cá tụ lại thành núi, nên gọi thế.⁽¹⁾

            Qua ghi nhận của Quôc sử quán triều Nguyễn, núi Kỳ sơn (岐山) còn có Phụng, Quy, Ngư, Nguyệt xoay quanh. Đại Nam nhất thống chí chỉ nhắc đến địa danh thôn Lộc Hạ, nhưng bốn mặt của Kỳ sơn còn có các địa danh Phụng Sơn, Nhơn Ân, Huỳnh Mai, Tình Giang, Xuân Mỹ, Mỹ Cang, Mỹ Trung, mà cư dân nơi đây đã góp phần hun đúc khí thiêng cho Kỳ sơn.

            Như phía làng Tình giang (giờ là Giang Bắc, Giang Nam) nơi có mộ phần Thượng thư Lê Công Miễn, tác giả của bộ luật Hình thư triều Tây Sơn. Phía làng Phụng Sơn, nơi cư dân góp công góp của lập ra Nghĩa thương thời Tự Đức chăm lo “tối lửa tắt đèn”, xóm làng quanh vùng cùng có nhau. Phía làng Kỳ Sơn là nơi dạy học, làng Nhơn Ân là quê của Quỳnh Phủ Nguyễn Diêu Ông đồ nghệ sĩ. Phía núi Huỳnh Mai là nơi gởi thân của Hậu tổ tuồng Đào Tấn, học trò của Quỳnh Phủ Nguyễn Diêu.

            Kỳ sơn cũng từng là chỗ gươm đao máu đổ. Năm Quý Sửu 1793, quân Gia Định ra đánh Quy Nhơn, Võ Tánh đổ bộ lên được chợ Thị Nại, quân của Tôn Thất Hội cũng vượt được Cù Mông, Hà Nha (nay thuộc Vân Canh). Quân Nam phá vỡ phòng tuyến cầu Tân Hội (là cầu Đôi) tiến tới làng Bình Thạnh (nay thuộc phường Quy Nhơn Đông), nhưng con của Thái Đức Nguyễn Nhạc là Nguyễn Bảo lập phòng tuyến từ Thổ sơn (núi Thị Thiện) đến Úc sơn (núi Úc) ngăn chặn được. Đại Nam thực lục chép:

+  Vua (Nguyễn vương Phúc Ánh) mật bảo Tôn Thất Hội ở gò Phú Quý (nay vùng đèo Phú Quý xã Tuy Phước Tây), dùng dân phụ cận gỡ gai chặt cây giả cách làm đường sạn đạo, rồi đến đêm cùng Nguyễn Văn Thành dẫn quân ngậm tăm ngầm vượt Kỳ Sơn, họp với đạo quân Võ Tánh để đánh úp sau lưng giặc. Giặc đương lúc chẳng ngờ, quân và voi tán loạn, giày xéo lẫn nhau, chết không xiết kể.⁽²⁾

            Đánh nhau thì cả hai bên, bên nầy sưng đầu thì bên kia cũng phải mẻ trán như nhau. Đến chiến trận Kỳ sơn năm Nhâm Tuất 1802, lúc nầy quân Gia Định đã chiếm được Phú Xuân, vua Nguyễn Quang Toản phải chạy ra Bắc, nhưng Quy Nhơn vẫn còn trong tay Thiếu phó Trần Quang Diệu của nhà Tây Sơn. Đại Nam nhất thống chí bản đời Duy Tân chép:

Nhất Thống chí đời Duy Tân viết về núi Kỳ Sơn

     Nguyễn Văn Thành sai Nguyễn Đức Xuyên tấn công quân Tây Sơn ở Kỳ sơn, binh của Đức Xuyên giết được nhiều quân giặc. Tướng Tây Sơn là Trần Quang Diệu suất binh sau núi tiến ra vây hãm, khiến phó tướng Tiền quân Nguyễn Huệ tử trận. Đức Xuyên đóng binh cố thủ. Rồi Nguyễn Văn Thành đem binh đánh, đuổi giặc đến vườn Dừa (椰園) phá tan. Lệnh đắp đồn bảo cố thủ để chặn đường rút lui của giặc, giặc phải trốn chạy (ý nói Trần Quang Diệu phải bỏ Quy Nhơn theo đường thượng đạo ra Nghệ An), tức là núi nầy.

            Giang sơn hun đúc khí thiêng làm nên cái đẹp cho con người, nhưng ham muốn của con người lại làm cho núi sông phải khóc cảnh máu chảy đầu rơi ◙

 

Phan Trường Nghị

 

(1) Đại Nam nhất thống chí, Tập III, Nxb Thuận Hóa 2006, tr 24

(2) Đại Nam thực lục, Tập I, Nxb Giáo dục 2001 bản pdf, tr 317